تا در هفتم محرم سال 567 ه ( 1171 م ) بر همهء منبرهاى قاهره به نام خليفهء عباسى خطبه خوانده شود . به اين ترتيب دولت فاطمى در كمال آرامش ساقط شد « 1 » .
پس از بر افتادن فاطميان زمام امور مصر به دست صلاح الدين افتاد و در پى آن حكومت ايوبيان بنياد نهاده شد . صلاح الدين كه از نور الدين زنگى بيمناك بود سرزمين يمن را ، به عنوان گريزگاه احتمالى ، به وسيلهء برادرش ، توران شاه ، تصرف كرد و از آن پس مبارزهاش بر ضد صليبيها رو به فزونى نهاد . ميان طرفين درگيريهاى فراوان روى داد ؛ تا آنكه سرانجام صلاحالدين موفق شد پس از تصرف « حماة » « 2 » سرزمين شام را به تصرف خويش درآورد و در نبرد سرنوشت ساز « حطين » « 3 » باز پسگيرى بيت المقدس براى وى امكانپذير شد . او پس از تصرف دژهاى « طبريه » ، « ناصره » ، « سامره » ، « صيدا » ، « بيروت » ، « بترون » ، « عكا » ، « رمله » و « حبره » به سوى « بيت المقدس » « 4 » تاخت و در رجب 583 / سپتامبر 1187 م در غرب آن شهر اردو زد . صليبيها تا پاى جان در دفاع از شهر كوشيدند ، اما قدرت آتش سنگين منجنيقهاى سپاهيان صلاحالدين در اواخر همان ماه آنان را وادار به تسليم كرد « 5 » . تصميم اوّليه صلاحالدين
هامش
( 1 ) . فى التاريخ العباسى و الفاطمى ؛ عبادى ، احمد مختار ، دار النهضة العربيه ، بيروت لبنان ، بىتا ، ص 364 ، نيز ر . ك . كامل ابن اثير ذيل حوادث سال 567 . در اينجا ياد آور مىشود كه بر افتادن دولت فاطمى در مصر براى شيعيان يك شكست بزرگ بود ؛ و به همين دليل كينهء صلاح الدين را به دل دارند . ( ر . ك . شيعه در مصر ، وردانى ، صالح ، ترجمهء عبدالحسين بينش ) . اما به دور از تعصب مذهبى به دونكته زير بايد توجه كرد :
الف : خلافت فاطمى پير و فرتوت گشته و دستگاه خلافت آنان شاهد منازعهء وزيرانى بود كه با توجه به ناتوانى خلفا ، همهء امور را به دست داشتند . براى خلفا از حكومت چيزى جز نام باقى نمانده بود . به طورى كه مىتوان گفت اگر صلاح الدين هم به مصر نيامده بود ، نفوذ مسيحيان در كار وزارت و منازعهاى كه بر سر اين منصب در گرفته بود ، به يقين نابودى و انقراضشان را در پى مىآورد . ( ر . ك . تاريخ الاسلام ، حسن ابراهيم حسن ، ج 4 ، ص 320 - 323 ؛ دايرة المعارف فارسى ، مادهء « فاطميان » ) .
ب : سقوط خلافت فاطمى و اندكى پس از آن مرگ نور الدين زنگى ، از چند گانگى مراكز قدرت و تصميمگيرى در جهان اسلام كاست ؛ و ميدان عمل به مردى داده شد كه به خوبى توانست از شرايط پيش آمده بهره گيرد و بزرگترين پيروزى را بهرهء مسلمانان گرداند .
( 2 ) . شهرى قديمى در سوريهء فعلى بر كنار نهر العاصى كه صلاح الدين در سال 572 ه آن را گرفت ( ر . ك . دايرة المعارف فارسى ) .
( 3 ) . دهكدهاى در فلسطين ، غرب درياچهء طبريه ، نزديك اينجا صلاح الدين ايوبى بر صليبيان پيروز شد و قدرت آنان را نابود كرد . ( دايرة المعارف فارسى ، مادهء « حطين » ) .
( 4 ) . براى آشنايى با موقعيت شهرهاى ياد شده ، ر . ك . نقشهاى ضميمه .
( 5 ) . دايرة المعارف الاسلاميه ص 272 - 273 .