نتيجهگيرى
براى مسلمانان اين بهترين مژده است كه آنها كه در گذشته كمر به « نابودى اسلام از بيرون » بسته بودند ، اينك به « فهم اسلام از درون » روى آوردهاند . اگر مسيحيان از خط مشى « نابودى اسلام از بيرون » طرفى نبستند و نا اميد شدند ، بدون شك سياست « فهم اسلام از درون » آنان را به سوى حقيقت رهنمون خواهد گشت .
با اين همه ، از ياد نبايد برد كه پذيرش اسلام به عنوان يك دين ، محمد ( ص ) به عنوان پيامبر و قرآن به عنوان كتاب آسمانى از سوى مسيحيان هر چند واقعيتى انكارناپذير است ، ولى همه واقعيت حاكم بر مناسبات ميان مسيحيان و مسلمانان نيست . اعتقاد صليبيهاى صهيونيست و صهيونيستهاى صليبى درباره ظهور دوم مسيح و اينكه دولت او در سرزمين فلسطين تشكيل خواهد گرديد ، ايدهاى است كه حيات دينى و فرهنگى مسلمانان را به شدت تهديد مىكند . رسالتى كه سران آمريكا مبنى براى ايجاد دموكراسى مورد نظرشان در خاورميانه و عموم كشورهاى اسلامى براى خود قائل هستند ، نخستين چيزى را كه از ميان خواهد برد آزادى مسلمانان پاىبند به عقايد دينى است . از اين رو ، بايد ميان قلمروهاى اين دو واقعيت تفكيك قائل شد و گفت كه روابط ميان مسيحيان و مسلمانان در حوزههاى كلامى و اعتقادى به سوى تفاهم گرايش دارد ، ولى در حوزههاى استراتژيكى و سياسى ، تقابل ، درست همانند دورههاى كهن به جاى خود باقى است و چشمانداز آينده آن نيز غير قابل پيشبينى و گاه بسيار خطرناك مىنمايد .
توصيهها
گرچه رويكرد عمدهء نوشته حاضر بيشتر توصيف برخوردهاى ميان مسيحيان و مسلمانان و نيز نشان دادن پيوستگى تاريخى حاكم بر اين برخوردهاست ، نگاهى كلى به اين رويدادها ما را به حقايقى رهنمون مىگردد كه در اينجا به عنوان توصيههاى تحقيق عرضه مىگردد :
الف . به گواهى تاريخ ستيز ميان مسيحيان و مسلمانان راه حل نظامى ندارد . گرچه اقدامهاى نظامى در مقاطعى از تاريخ مقاصد سياسى طرفين را برآورده ساخته ، اما ريشه