فصل هفتم : پيامدهاى جنگ صليبى
بدون ترديد جنگهاى صليبى ابعاد و جنبههاى گوناگون زندگى مسلمانان و مسيحيان اعم از مادى و معنوى ، هر دو را زير تأثير قرار داده و دامنهء آن تا به روزگار ما نيز - كشيده شده است .
انتقال دانش و فرهنگ اسلامى و شرقى به اروپا ، تجزيه دينى در درون مسيحيت و تحول شيوههاى توليد و رونق تجارت مغرب زمين ، نمونهء روشن اين تأثيرهاست كه به ويژه در نوشتههاى مورخان اروپايى باز تاب يافته است . اما پيش از نقل سخنان اين مورخان لازم است سخن گوستا ولوبون فرانسوى را نقل كنيم كه بيشتر ناظر به جنبههاى عمومى و كلى جنگهاى صليبى است . او معتقد است كه به دليل بى فرهنگى و نابهره مندى صليبيان از مظاهر تمدن ، جنگهاى صليبى براى مسلمانان سرتاپا زيانبار بوده است . در حالى كه بارور بودن درخت فرهنگ و تمدن در ميان ملل اسلامى موجب گشت كه اروپائيان با دستى پر از دانش و پيشرفت به خانه باز گردند .
او مىنويسد :
چنان كه در ضمن بيان وقايع جنگ صليبى معلوم شد ، صليبيان يك عده وحشيانى بودند كه دوست و دشمن ، خودى و بيگانه را قتل و غارت نموده حتى ذخاير نفيسهء علمى و فنّى قسطنطنيه را كه از يونان و روم باقى مانده بود بر باد داده به كلى نيست و نابود نمودند .
اهل مشرق ازاين وحشيها انتظار فايدهاى نداشته و واقعاً هم هيچ فايدهاى نبردند . تنها نتيجهء غير مفيدهاى كه عايد مشرق گرديد اين بود كه وى از مغرب تنفر كلّى حاصل نموده حتى بعد از ساليان دراز هنوز آثار آن باقى است . جهالت و رذالت ، توحش و شقاوت كارى به طورى در اروپا شايع و جزء طبيعت شده بود كه هنوز اثر آن باقى است . كشيشان عيسوى تا اين حّد به