ساقط باشد ، با آن قياس مىبايد و نيك تأمل بايد كردن تا فايدت حاصل آيد » . « 1 »
عبارت بالا اشاره به اين نكته است كه چنان كه بر اساس شرايط ابو حنيفه ، با نبودن پيشهورى خاص در شهر ، « وجوب » نماز جمعه ساقط شود ، چرا طبق قول شيعه با فقد امام معصوم عليه السلام « وجود » آن ساقط نشود ؟ چگونه شرايط ابو حنيفه با تمام بىاهميتىاش رعايت مىشود ولى به شرط مهمى كه شيعه مطرح كرده ، توجهى نمىشود ؟
روشن است كه قزوينى خود اذن امام معصوم را شرط وجوب اقامهء جمعه مىدانسته ، با اين حال ، گزارش اقامهء نماز جمعه را در شهرهاى شيعه آورده است . ممكن است كه شيعيان ، قائل به وجوب تخييرى بوده و نماز جمعه را بر اين اساس اقامه مىكردهاند . عبارت عبد الجليل چنين است : « به حمد الله و منّه ، در همهء شهرهاى شيعت ، اين نماز برقرار و قاعده هست و مىكنند ، با خطبه و اقامت [ امامت ، جماعت ] و شرايط چنان كه در دو جامع به قم و به دو جامع به آوه و يك جامع به قاشان و مسجد جامع ورامين و در همهء بلاد شام و ديار مازندران . و انكار اين ، غايت جهل باشد . » « 2 » ممكن است وجود مساجد جامع در شهرهاى شيعه ، دليل ديگرى بر اقامهء جمعه در آنها باشد ، هرچند بعيد نيست كه اين مساجد مانند ديگر شهرها به دست حكام سنى بنيادگذارى شده باشد .
دربارهء مسجد جامع قم يا مسجد عتيق گفته شده كه به عهد سلجوقيان ساخته شده است . بانى اين مسجد امير ابو الفضل عراقى بوده كه از نگاه عبد الجليل قزوينى ؛ عالم شيعى قرن ششم ، از بزرگان و اميران شيعه بوده است . عبد الجليل مىنويسد :
« امير ابو الفضل عراقى در عهد سلطان طغرل كبير مقرّب و محترم بود ، با روى شهر رى باروى قم و مسجد جامع عتيق قم منارها فرمود . مشهد و قبهء ستى فاطمه بنت موسى بن جعفر - عليهما السلام - او كرد و خيرات بىمرّ كه به ذكر همه ، كتاب بيفزايد » . « 3 » « او در جاى ديگر از دو جامعى ياد مىكند كه ابو الفضل عراقى در بيرون شهر قم و كمال ثابت قمى در ميان شهر ساخته و مقصورههاى با زينت و منبرهاى باتكلف و منارهاى رفيع » . « 4 »
از اين خبر به دست مىآيد كه شهر قم از قديم مسجد جامع داشته كه در عهد سلجوقيان ، اميرى شيعى به نصب مناره بر مسجد جامع همّت گماشته است . عبد الجليل در
هامش
( 1 ) . قزوينى رازى ، همان ، ص 394
( 2 ) . همان ، ص 395
( 3 ) . همان ، ص 219 . در چاپ نخست نقض ، ص 220 دربارهء مسجد جامع عتيق آمده « به مسجد جامع عتيق قم منارها فرمود » . براى اطلاعات بيشتر دربارهء مسجد جامع عتيق نك : مدرسى طباطبائى ، تربت پاكان ، ج 2 ، صص 109 - 120
( 4 ) . قزوينى ، صص 194 - 195 . در تربت پاكان ، ج 2 ، ص 110 آمده كه مسجد بيرون شهر همين مسجد امام حسن عسكرى عليه السلام و مسجد داخل شهر ، مسجد جامع عتيق است .