مسئله شايد مهمترين عامل اشاعه عقايد مذهبى در اين حوزه بوده است . در اين شرايط مىتوان نوعى جامعه باز و انتقال و مراودهء آزادانه را مشاهده كرد . « 1 » از آغاز قرن هفتم تا پايان قرن دهم هجرى ، نهضتهاى مذهبى گوناگونى در آسياى صغير به وجود آمد كه از جمله آنان مىتوان به نهضت باباييها ، ابداليها ، بكتاشها ، حروفيان ، قلندران ، قزلباشها و حيدريها اشاره كرد . در اين شرايط صوفيگرى مورد حمايت قرار گرفت و به آسانى اشاعه پيدا كرد . « 2 » از آن پس بسيارى از گروههاى شيعه غالى نيز در آناتولى رشد كردند و بسيارى از اين گروهها با پناه گرفتن در زير چتر فراگير و بلندنظر تشكيلات بكتاشى از آزار عثمانيان به جرم شيعه بودن ( 680 - 1342 هجرى ) رهايى پيدا كردند . « 3 »
آناتولى در اصل به صورت بوتهء آزمايش آرا و عقايد مذهبى درآمده بود و در اين ميان دو بخش اصلى اين عقايد تشيع و تصوف بودند كه در قرن هشتم براى هميشه در هم آميخته شدند . « 4 » تنشهاى مذهبى آناتولى نظير نهضت باباييها و نهضت قاضى بدر الدين نتيجهء نارضايتى و ناآرامى تودههاى خانهبهدوش روستايى از ثروتمند بودن افراد سنىمذهب دولت سلجوقيان روم و حكومت عثمانى و نهادهاى مذهبى آن محسوب مىشد . در واقع چنين مىتوان گفت كه اين پديده در گرايش شيعيان اين منطقه ب دولت نوظهور صفوى و قتل عام وحشتناك آنان در سالهاى آغازين سلطنت
هامش
( 1 ) . همان ، ص 53 .
( 2 ) . همان ، ص 3 - 132 .
( 3 ) . راجر سيورى ، ايران عصر صفوى ، ص 21 .
( 4 ) . پيدايش دولت صفوى ، همان ، ص 137 .