« مستان ترا ترانهاى بس باشد »
از استماع اين رخصت غازيان محصور را از شدّت جوع فراموش گشته به منازل مسلمانان ريختند و آنچه مدفون و مختفى داشته بودند بيرون مىآوردند . و تا مدتى مديد اوقات ايشان بر اين نهج گذران بود ، تا آنكه از لطايف غيبى صورتى روى نمود كه باعث نجات محصوران گرديد . و آن چنان بود كه طايفهء اوزبكيهء تجارت پيشه از شدّت و عسرت احوال محصوران آگاه گشته بنا بر سودا و فايدهء خويش در جوف ليال نهان از مخالفان مسالك و شوارع اسبان لاغر و دواب ضعيف از كار مانده مىآوردند و به بهاى تمام به مردم شهر فروخته در عوض متاع مىگرفتند .
به تكرّر و تجدّد اين حال ميانهء بايع و مشترى رابطهء اختلاط و آشنايى رسوخ يافته مأكوله از حبوب نيز به درون شهر مىآوردند و بدين وسيله اكثرى از غازيان محصور از گرداب هايلهء جوع - كه اشدّ عقوبات الهى است - رهايى يافتند و جانى به ساحل نجات كشيدند .
و قريب به يك سال و نيم اين مخاطره و محاصره امتداد يافته قافلهء جوع و بلايا در بلدهء هرات بار اقامت گشوده ، فرياد و فغان محرومان جهت طغيان گرسنگى از طبقات آسمان درمىگذشت و آن حاكم معدلت ناآشنا « 1 » ، يعنى عبيد خان اين احوال مشاهده نموده در تنقيص و عسرت مسلمانان سعى بليغ به جاى مىآورد .
و چون كار محصوران به كمال عسرت منتهى گرديد به عنوان آنكه ، مصراع :
« هر كمالى را زوالى در پى است »
دست عنايت مجيب الدعوات به مقاليد
مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً
« 2 » ابواب مراد و مرام بر روى محصوران مستهام گشوده ، نسيم بشارت شميم بر فروع اميد خشك لبان وادى حرمان وزيدن گرفت و خبر فتح اثر توجّه رايات جلال پادشاه فريادرس به بلاد خراسان در اردوى مخالفان شيوع يافته ، شاهد امنيت نقاب از چهرهء مستور برافكند و غول فترت و عسرت در بيابان عدم متوارى گرديد ، يعنى در شهور اربعين و تسعمائه [ 940 ه / 1533 م ] كه پادشاه دريا نوال در دار السّلطنهء تبريز بعد از فرار الامه تكلو قشلاق فرموده بودند مكرّرا خبر طغيان عبيد خان و شدّت محاصره [ 184 ب ] هرات مسموع بارگاه عزّ و جلال گشته به عزيمت دفع نكايت وى و سپاه اوزبك به سمت خراسان بر بارگير فلك مسير چون مهر انور بر عامل سپهر اخضر قرار گرفت و موسى بيگ بن عيسى بيگ موصلو را سمت سلطنت داده امارت تبريز به وى تفويض فرمود و بر خاطر انور مقرّر داشت كه در اين مرتبه تا اذيّت و نكايت عبيد خان از خراسان و
هامش
( 1 ) - ف : معدلت انتما .
( 2 ) - انشراح : 5 .