ج - بسيج عمومى
تعداد سپاهيان شركت كننده در تبوك سى هزار تن بود و تجهيز چنين لشكرى جز با مشاركت همگان ميّسر نبود . در اين راستا در مدينه صحنههاى بسيار زيبايى از كمكهاى مردمى آفريده شد ، همانند آنچه مردم مسلمان ايران در جنگ تحميلى عراق اين صحنهها را آفريدند . مسلمانان ثروتمند مالهاى فراوانى دادند . هر كس هر چه در وسعش بود در طبق اخلاص نهاده به پيامبر ( ص ) تقديم مىكرد . تهيدستان هم به قدر توان يارى مىكردند . زنان زيورهايشان را براى تجهيز سپاه به رسول خدا ( ص ) تقديم كردند . كار هميارى مردم تا آنجا ادامه يافت كه حتى بند مشكهاى آب مجاهدان نيز تهيه شد . « 1 »
شركت در اين جنگ سخت ، براى منافقان و كسانى كه ايمانشان قوى نبود دشوار مىنمود . برخى از آنها علاوه بر آنكه خود به جنگ نرفتند ، ديگران را هم از رفتن بازمىداشتند . رسول خدا ( ص ) نيز شركت چنين افرادى را در جنگ بىفايده مىدانست ، بر رفتن آنها اصرار نورزيد . متخلفان از جنگ بويژه شدت گرما را يادآور مىشدند و حركت در آن وقت را خوش نمىداشتند . « 2 »
قرآن كريم دربارهء آنها فرموده است :
« . . . وَ قالُوا لاتَنْفِرُوا فِىالْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ اشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ » « 3 »
و گفتند در گرما ، به جنگ مرويد ، بگو آتش جهنم گرمتر است اگر مىفهميدند .
د - نتايج لشكركشى
پس از رسيدن سپاه اسلام به تبوك ، معلوم شد كه دشمن با شنيدن خبر آمدن مسلمانان پا به فرار نهاده است . به اين ترتيب ، سفر جنگى به يك مانور بزرگ تبديل شد و در مجموع پيامدهاى زير را دربرداشت :
هامش
( 1 ) - مغازى ، مترجم ، ج 3 ، ص 774 - 775 .
( 2 ) - ر . ك . مجمع البيان فى تفسير القرآن ، طبرسى ، ج 3 ، ص 111 - 112 ، منشورات دار مكتبة الحياة بيروت لبنان ؛ مغازى ، مترجم ، ج 3 ، ص 755 .
( 3 ) - توبه ، آيهء 81 .