با توجه به عدم توازن نيروهاى طرفين معلوم نبود كسى از رزمندگان اسلام باقى بماند .
تعداد شهيدان اسلام در اين جنگ پانزده تن بود . بدون ترديد خسارتهاى وارد شده بر سپاه روم بيش از اين تعداد بود و گر نه مسلمانان را تعقيب مىكردند .
ج - انعكاس جنگ در مدينه
عقبنشينى مسلمانان نزد مردم مدينه فرار تلقى شد و رزمندگان را مورد نكوهش قرار دادند . در هنگام استقبال بر سر و رويشان خاك پاشيده ، آنان را فرارى خطاب مىكردند . به اين ترتيب چنان جوى در شهر ساخته شد كه برخى از مجاهدان در خانهها نشسته از شرمسارى بيرون نمىآمدند . رسول خدا ( ص ) كه چنين ديد به پشتيبانى مجاهدان برخاست . سراغ يك يك آنها فرستاد و پيام داد كه شما حمله كنندگان در راه خداييد . « 1 »
جنگ تبوك
پس از فتح مكه بر وسعت قلمرو و جمعيت حكومت اسلامى افزوده شد . اينك دشمنان داخلى سركوب شده بودند و جامعهء توحيدى توان آن را داشت كه با دشمنان خارجى به رويارويى بپردازد . زمانى كه از جانب قريش و از سوى يهوديان خطرى متوجه حكومت اسلامى نبود ، رسول خدا ( ص ) به دوّمين لشكركشى بر ضد روميان ، دست زد .
اوضاع داخلى روم در اين روزگار آشفته و مردم ناراضى بودند . در مرزهاى جنوبى اين كشور نشانههاى گرايش به اسلام ديده مىشد . يكى از فرماندهانى كه در جنگ تبوك شركت داشت ، اسلام آورد . او با اينكه زير فشار قرار گرفت كه به مسيحيت برگردد ، نپذيرفت وسرانجام به اتهام خيانت اعدام شد . « 2 »
الف - علت جنگ
مورخان اسلامى دربارهء علت جنگ تبوك دو نظر دارند . عدهاى معتقدند سبب اين
هامش
( 1 ) - مغازى ، مترجم ، ج 2 ، ص 583 .
( 2 ) - الرسول القائد ، ص 396 .