بيشتر « ادس » مىنويسند « 1 » .
اسرهوئن : اسم قسمتى از اراضى الجزيره است و شرح آن در اصل كتاب درر التيجان در جلد دويم نگاشته شده لهذا مكرر نمىنماييم .
افراتس - افرات : اسم يونانى شط فرات است و عبرانيها آن را « اپرات » گفته و ارامنه « بپرات » ، در الواح بيستون افراتا ضبط شده .
هامش
( 1 ) . ادسا كه اعراب آن را « الرها » مىگويند ( و از كلمهء كالليرهوCallirhoeيونانى مأخوذ است ) در سرچشمهء يكى از شعب بليخ واقع بود و جغرافىنويسان مسلمان اهميت زياد به آن ندادهاند زيرا اكثريت اهالى آنجا به دين نصرانيت باقى بودند و كليساهاى بسيار كه ابن حوقل شمارهء آنها را سيصد كليسا نوشته است در آن شهر وجود داشته . منديل حضرت عيسى نيز در آن شهر بود و مسلمانان در سال 332 هجرى براى اينكه شهر را از غارت و حملهء روميان در امان نگاهدارند آن را به روميان دادند . مقدسى در نيمهء دوم قرن چهارم پس از آنكه فصلى دربارهء مسجد آن شهر سخن مىگويد به شرح كليساى با شكوه و جلال ادسا كه گنبدى موزائيك داشته است پرداخته و آن را يكى از عجائب چهارگانه دنيا بشمار آورده است و گويد مسجد اقصى را در بيت المقدس به سبك اين كليسا ساختهاند و اضافه مىكند كه شهرى است مستحكم ولى باوجود اين استحكام در سال 492 زمان هجوم اول صليبيون ، ساخلوى اين شهر پايدارى نشان نداد و بالدوين آن را تسخير كرد و مدت نيمقرن ولايتى صليبى بشمار مىآمد تا آنكه در سال 540 هجرى عماد الدين زنگى آن شهر را از تصرف جوسلين دوم بيرون آورد .
از آن پس ادسا - يعنى رها - در دست مسلمين باقى ماند . خرابههاى عمارات زيباى آن هنوز در قرن هشتم هجرى ديده مىشد . حمد الله مستوفى گويد : « دورش پنج هزار و هشتصد گام است از سنگ تراشيده كردهاند و در او كنيسهاى هم از سنگ ساخته بودند و گنبدى بزرگ در ميان زيادت از صد گز صحن گنبد بوده است » .
شرف الدين على يزدى در شرح جنگهاى امير تيمور رها را مكررا اسم برده است . اين اسم تا آغاز قرن نهم روى اين شهر باقى بود و ازآنپس كه تركان عثمانى آنجا را متصرف گرديدند آن را « ارفا » ناميدند كه تحريف اسم عربى رهاست و تاكنون همچنان به نام ارفا مشهور است ( جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 112 ) .
و ادس نامى است كه يونانيان به شهر « الرهاء » مىدادند و امروز آن را « اورفا » نامند . شهر قديم و پرثروت بين النهرين شمالى كه پس از فتح بيت المقدس در قلمرو آن درآمد و حاكمنشين امارتى مسيحى كه گدفروادبويونGodefroy de Bouillonبراى برادر خود بودوئنBaudounايجاد كرد گرديد و در سال 1144 تركان آن را منحل كردند . در قديم ادس پايتخت دولتى بود كه خسرون نام داشت و پادشاهان خسرون دستنشاندهء اشكانيان بودند ( لغتنامهء دهخدا ) .