منبع حقيقى آن حوض مربعى است در يك پارچه سنگ واقع در كوهى موسوم به « طوملى داغ » در چهار فرسخى ارزنة الروم در شمال شهر . حوض مزبور را تراشيدهاند و آبى كه از آن مىجوشد بسيار سرد و داراى هر گونه محسنات است و ابتدا بيش از يك سنگ نيست هرچه جريان مىيابد و از كوه سرازير مىشود بر آن مىافزايد تا در زير كوه رود معتبرى مىگردد . فرات از منبع رو به جنوب غربى جريان يافته از يمين و يسار چند رود كوچك به آن مىپيوندد و پس از طى مسافتى موسوم به فرات مىگردد و ديگر سوار از آن نمىتواند عبور كند بايد با قايق از آن گذشت . بعد از آن نيز انهار و آبهاى بسيار به آن ريخته تا در مصب قورنه با دجله يكى شده شط العرب را تشكيل مىدهد .
شط فرات امروز ولايت ارزن الروم را از شمال شرقى تا جنوب غربى و ولايت معمورة العزيز را از شمال غربى تا جنوب شرقى و ولايت حلب را از مغرب مايل به شمال تا مشرق مايل به جنوب و ولايت بغداد را نيز به دو قسمت منقسم مىكند و بين النهرين به وجود اين شط و دجله موجود شده . مختصر ، شط فرات از انهار نامى دنياست . امتداد و طول اين رودخانه از منبع طوملى تا مصب قورنه ششصد و چهل فرسخ مىباشد .
افىطاليت - افىثاليت : اسم هياطله است كه طايفهاى از طوايف تورانى بوده و آنها را « هون سفيد » هم گفتهاند اما اسم اصلى آنها « ختل و هيطل » بوده كه به ختلان و هياطله جمع بستهاند .
اكباتانا - اكباتان : اسم قديم شهر همدان است . هردوت گويد اين اسم در الواح بيستون و جاهاى ديگر « هانگماتانا » نگاشته شده در اين اواخر كه الواح بيستون را خوانده اين كلمه را « هاكاماتانا » قرائت كرده و در تورات « اخمثا » نوشته . علماء علم السنه گفتهاند اين كلمه مركب است از هاخاى زندى و ثاناى پالى كه شعبهاى است از
تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران ( فارسى ) — صفحة 75
مساهمون: محمد حسن خان اعتماد السلطنه
ص٧٥