هنگام قريش دوست دارد آنچه در دنياست از دست بدهد تا يك بار مرا ببيند ؛ گرچه لحظاتى كوتاه و به اندازه كشتن شترى باشد . تا با اصرار چيزى را بپذيرم كه امروز پارهاى از آن را مىخواهم و نمىدهند . » « 1 »
توجّه افكار به دشمن اصلى
نبرد نهروان هر چند با سركوبى خوارج پايان يافت ولى عواقب سوء و حوادث اندوهبارى به بار آورد . از جمله :
1 . ايجاد اندوهى فراوان در قلب مردم عراق به خاطر افزونى كشتگان و بروز دو دستگى و اختلاف ميان آنان . همچنين بدبين شدنِ بسيارى از خويشاوندان و دوستان مقتولين نسبت به اميرمؤمنان عليه السلام .
2 . افزايش روح تمرّد و عصيان در ارتش اسلام ، چندان كه به بهانهء خستگى از جنگ در برابر فرمان امام عليه السلام سستى نمودند . به ويژه پس از بازگشت به آغوش گرم خانواده و مشاهدهء حزن و اندوه در چهرهء خانوادهها . اين عامل و عوامل ديگر باعث شد آنان براى هميشه جنگ را رها كنند و سازش با معاويه را بر جنگ با وى ترجيح دهند .
مورّخان نوشتهاند : امير مؤمنان عليه السلام پس از خاتمهء جنگ نهروان ، در برابر سپاهيان خود بپاخاست و فرمود :
« خداوند براى شما آزمايش خوبى پيش آورد و ياريتان كرد . اكنون با سرعت به جانب معاويه و پيروان ستمگر او حركت كنيد . آنان كتاب خدا را پشت سر انداخته ، در قبال آن بهاى اندكى به دست آوردند » .
سپاهيان در پاسه گفتند :
« اى اميرمؤمنان ! نيروهايمان تمام شده ، زره هايمان پاره گشته ، شمشيرهايمان شكسته و نوك نيزهها خم شده است . ما را به وطنمان بازگردان تا سلاح خود را آماده سازيم ، نشاط بيشترى پيدا كنيم و به تعداد خود بيفزاييم . در اين
هامش
( 1 ) - نهج البلاغه ، خ 93