نه راه پيشروى داشتند و نه راه بازگشت و نيروى سواره كه خوارج مىپنداشتند پشت كردهاند به همراه دو جبههء چپ و راست كه بطور « گازانبرى » خوارج را در ميان گرفته بودند ، با نيزه و شمشير از آنان پذيرايى كردند و جبههء ميانى لشكر اسلام كه بدون هيچ آسيبى بر جاى مانده بود ، براى تكميل سركوبىشان يورش برد ، عَبداللَّهِ بن وَهَب فرماندهء سپاه دشمن و برخى ديگر از فرماندهان ، همچون : « ذوُالثُّدْيه » « 1 » ، « اخْنَس طايى » و « مالِكِ بنِ وَضّاح » . . . با شمشير اميرمؤمنان عليه السلام به هلاكت رسيدند . « 2 »
خوارج كه در ميان حلقهاى سخت بسته ، گرفتار مانده بودند در كمتر از دو ساعت بسان برگ درختانِ پاييزى روى زمين ريختند . گويى با يك امر تكوينى به آنان گفته شد : بميريد و مردند ! از ميان چهار هزار نفر تنها نه نفر يعنى به تعداد شهداى سپاه اسلام ، جان سالم بدر بردند و پيشگويى اميرمؤمنان عليه السلام تحقّق يافت .
پيامدهاى جنگ نهروان
اميرمؤمنان عليه السلام پس از سركوبى خوارج ، متوجّه دشمن اصلى ، يعنى معاويه شد و در اهميت و ويژگى مبارزه با خوارج و تحريض و تحريك لشكريان اسلام به جهاد مقدّس عليه معاويه ، و بيم دادن جمعيت از عواقب وخيم حكومت معاويه ، خطابهاى ايراد كرد و فرمود :
« اى مردم ! پس از آنكه امواج فتنه در همه جا گسترده شد و هارى آن به آخرين درجهء شدّت رسيد و كسى جرأت نداشت به معركه وارد شود ، من بودم كه چشم فتنه را كور كردم .
. . . آگاه باشيد ترسناكترين فتنهها فتنهء بنىاميّه است . فتنهاى است كور و ظلمانى كه سايهاش همه جا را فرا گيرد ولى بلايش مخصوص نيكوكاران است .
. . . شكنجه هايشان بر شما طولانى خواهد بود . چندان كه پيروزى شما بر آنان ، پيروزى بردگان بر مالكان خويش و يا پيرو بر پيشوايش مىماند . . . در آن
هامش
( 1 ) - وى شخصى بود كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله او را را ذكر خصوصيّاتش ، از جمله ، كشتگان جنگ نهروان شمرده بود تا يكى ازدلايل روشن حقّ و تأييد اميرمؤمنان عليه السلام باشد
( 2 ) - شرح نهج البلاغه خوئى ، ج 4 ، ص 134