پايان ، شروع و به اوّل ختم مىشود . اين مورّخان معتقدند كه امّت اسلامى در زمان رسول اللّه ( ص ) امّتى قابل ستايش و رشد يافته ، بوده است ولى در زمان حضرت على ( ع ) سقوط كرد و در زمان امام حسين ( ع ) اين سقوط افزايش يافت تا اينكه در زمان امام رضا ( ع ) به سقوط كامل كشانده شد .
هرگز . . .
اين طرز تفكّرى نادرست است ، همهء پيامهاى آسمانى در حال رشد و بالندگى بودهاند . پيام نوح ، ابراهيم ، موسى ، عيسى و سرانجام پيام حضرت محمّد ( ص ) پس از حضرتش به دست امامان معصوم ( ع ) دوباره زاده شده و رشد يافته است و پيوسته در حال بالندگى خواهد بود تا آنكه حضرت حجّت ( ع ) ظهور كند و پس از آنكه زمين را ظلم و ستم فرا گرفت ، آن را از عدل و داد پر سازد .
زندگى امام رضا ( ع ) آغازگر دورانى نو
اكنون مىكوشيم تا زندگى امام رضا ( ع ) و خصوصيّات و بارزترين ويژگيهاى آن را باز شناسيم ، دورانى كه هيچ شباهتى به زندگى پدر بزرگوار امام كه پيوسته در حال انتقال از زندانى به زندان ديگر بود ، ندارد ، بلكه زندگى متنوّع جديدى به شمار مىآمد كه از نوعى گشايش و آزادى برخوردار بود :
زندگى فرزندان امام رضا ( ع ) - امام جواد ( ع ) - امام على بن محمد الهادى ( ع ) و حسن عسگرى ( ع ) - نيز شباهتى به زندگى امام موسى بن جعفر ( ع ) نداشت . از امام رضا ( ع ) روايت شده است كه چنين مىفرمود :
« خداى را سپاس كه آنچه را مردم تباه كردند براى ما حفظ كرد ، و آنچه را ديگران پست شمردندش براى ما ارزشمند گرداند ، تا آنكه هشتاد سال بر منابر كفر ، لعن شديم ، فضايل ما پوشيده ماند و اموال زيادى صرف دروغ بستن بر ما شد ، ولى پروردگار چيزى جز برترى نام و بيان فضل ما را نپذيرفت . به خدا سوگند اين به خاطر ما نبوده است بلكه ، به سبب وجود شريف رسول اللّه و نزديكى ما به ايشان بوده است تا آنجا كه امامت و نقل حديث ما از ايشان ( ص ) بزرگترين نشانهء رسالت و پيامبرى رسول اكرم ( ص ) به شمار مىآيد 1 . »
دقّت در اين روايت ، رشدى را كه جنبش از آن برخوردار بوده است نشان مىدهد .
ولى چگونه چنين فرصتى به دست آمد ؟
دوران امام موسى بن جعفر ( ع ) از نظر سياسى با برپايى اركان جنبش مكتبى ، از ديگر دوران