يك بار قرآن را به پايان مىبرد ، از او نقل شده است كه ده سال نماز صبح را با وضوى نماز عشا بر پا كرده است ، همّام در همين وقت از سوى على ( ع ) حكومت ولايت خراسان را در اختيار داشت ، خراسان در آن زمان ، ايران ، افغانستان و قسمتى از شوروى را در بر مىگرفت ، همّام از دنيا كنارهگيرى نكرده بود بلكه ، در طىّ روز يك كارگر و زحمتكش حقيقى بود و شبها در محراب ، به عبادت مىپرداخت . همّام در ميان اصحاب حضرت ( ع ) تنها فردى به شمار نمىآمد كه از اين ويژگيها برخوردار بود بلكه ، افراد ديگرى چون عمّار ، ميثم ، قنبر ، حجر بن عدى و ضرير و . . . نيز از همين ويژگيها برخوردار بودند .
امامى كه در كوفه اشخاصى را تربيت كرده بود كه شبها را به گريه و زارى سپرى مىكردند و نماز صبح را با وضوى نماز عشا برپا مىداشتند و روزها در صلح و جنگ رهبرى مردم را به عهده داشتند ، ناگزير بايد گروه ديگرى را در حدّ پايينترى پرورش مىداد ، به اين معنا كه اگر دهها نفر را از گروه اوّل پرورش مىداد مىبايست صدها نفر را به گونهاى پرورش دهد كه تا نيمه شب بيدار باشند و هزاران نفر را چنان پرورش دهد كه نماز را به خوبى برپا دارند و قرآن را به نيكويى بخوانند و ميليونها انسان نمونه را چنان بپرورد كه ايمانى راسخ به خدا آورند و آمادهء ايثار در راه خدا باشند و در نتيجه امام امواجى به هم پيوسته را در ميان امّت اسلامى به وجود مىآورد ، امواجى در پى يكديگر و هر موج بزرگتر از موج ديگر .
اين بدان سبب است كه امّت اسلامى در آن روزگار به اوج پيشرفت مادّى خود رسيده بود و پول زيادى از همهء نقاط دنيا روانهء پايتخت مىشد تا آنجا كه هارون يك روز در حالى كه به پشت خوابيده بود و به ابرها مىنگريست چنين گفت : « چه به شرق برويد و چه به غرب سرانجام خراج شما نصيب من است . »
حاكمان و ثروتمندان ، آنقدر زمين و پول و غلام و كنيز در اختيار داشتند كه از حساب خارج بود . ايشان از زندگى مرفّهى برخوردار بودند و در زندگى خود اسراف و زيادهروى بسيار مىكردند .
وظيفهء امام موسى بن جعفر ( ع ) در اين موقعيّت چيست ؟
آيا وظيفهء ايشان تنها اين بود كه هارون الرشيد را به عنوان سردمدارى كه همچون غدّهء چركينى به پيكرهء امّت رسوخ كرده است از مسند خلافت به زير كشد ؟ وظيفهء اصلى امام موسى بن جعفر ( ع ) رشد روحيهء مذهبى امّت بود ، به همين سبب زمانى كه امام ( ع ) به زندان مىافتد زندانبانان چارهاى نداشتند جز آنكه از زندگى امام ( ع ) متأثّر شوند و از اصول و اخلاقى كه در رفتار و عبادت و نيايش و مناجات امام در پيشگاه پروردگار تجسّم مىيافت ، بهره گيرند . هارون الرشيد نامهاى به پسر عموى خود نوشت و به او چنين گفت : « موسى بن جعفر را بكش » پسر عموى او عيسى بن جعفر بن
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 221
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص٢٢١