روزگار ساير ائمّه ( ع ) از توانايى زيادى برخوردار بود .
ائمّه از زمان امام صادق ( ع ) بر قسمتهايى از سرزمين اسلامى حكومت مىكردند ، ايشان حكومت خود را از طريق واليان خويش بر قسمتهاى مختلف اعمال مىكردند ، واليانى كه از ياران ائمّه به شمار مىآمدند . براى مثال ، والى اهواز 8 را مىتوان از جملهء ايشان دانست ، وى به هر نحوى بود تشيّع خود را آشكار مىنمود و مردم را به سوى امام صادق ( ع ) دعوت ، و اوامر امام را اطاعت مىكرد و اوامرى كه امام به وسيلهء نامه ابلاغ مىفرمود ، به سازماندهى ادارى و داورى و جز آن اختصاص داشت . همانطور كه حضرت على ( ع ) سازماندهى ادارى خود را براى مالك اشتر ( والى مصر ) ارسال مىداشت امام صادق ( ع ) نيز همين كار را با والى عبّاسيان در اهواز مىكرد ، اگرچه قبول اين مسأله دشوار است ولى ، عبّاسيان به تنهايى قادر نبودند به حاكميّت خود ادامه دهند و در اين زمان بسيار طبيعى بود كه مكتبيها از دخالت در امور حكومت چشم نپوشند ، براى مثال « ربيع » كه وزير دربار يا به اصطلاح آن روز « حاجب » منصور بود از دوستداران ائمّه به شمار مىرفت ، روزى كه منصور ، امام صادق ( ع ) را احضار كرد امام خطاب به ربيع چنين فرمود :
« اى ربيع ! من از گرايش تو نسبت به ما اهل بيت آگاهم ، پس بگذار دو ركعت نماز بخوانم و دعا كنم » 9 ) ربيع گفت : « هرچه مىخواهى بكن » ربيع پس از آن گريست و امام نيز دو ركعت نماز گزارد و سپس نزد منصور آمد ، منصور شمشيرى در زير لبد 10 خود پنهان كرده بود و هرگاه بحث او با امام شدّت مىگرفت دست خود را روى شمشير مىبرد ، در اين هنگام ربيع پيش خود چنين گفت : « اگر منصور به من دستورى دهد از فرمان او سرپيچى خواهم كرد زيرا گمان مىكنم به من دستور دهد شمشير را بردارم و امام را به قتل برسانم . اگر مرا چنين دستورى دهد ، خود منصور را به قتل خواهم رساند اگرچه به قيمت جان خود و فرزندانم تمام شود . » 11
چنين اشخاص يا افرادى مثل « ابراهيم بن جبله » وزير دربار بودهاند و اين مسأله ثابت مىكند كه افراد مكتبى توانسته بودند با نفوذ در دستگاههاى دولتى در حكومت جايگاهى براى خود كسب كنند ، ولى امور حكومتى در آن زمان چندان مرتّب نبود و افراد مختلفى در آن به چشم مىخوردند ، مثلا فرزند يكى از خلفا از دوستداران اهل بيت بود و يا يكى از فرزندان خليفهء اموى ( يزيد بن وليد بن يزيد بن عبد الملك ) از معتزله بود ، وى عليه پدر خود شوريد و پنج ماه بر ممالك اسلامى خلافت كرد ، و به نمايندگى از طرف حزب معتزله روى كار آمده بود ولى امويان يك بار ديگر عليه يزيد بن وليد قيام كردند و او را به قتل رساندند ، معتزله هيچكس را همپايهء يزيد نمىدانستند و معتقد بودند كه وى در ميان خلفاى بنى اميه از عمر بن عبد العزيز برتر است 12 .
افراد مكتبى در خلال زندگى امام صادق ( ع ) و ائمّهء پس از ايشان ، از طريق نفوذ كردن يا جز
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 145
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص١٤٥