وى را به قتل رساندند . مروان باهوشترين و نيرنگبازترين خليفهء اموى بود و به سبب جنگهاى پى در پى با دشمنان و قدرت تحمّل خود به حمار ملقّب شد ، ولى با اين حال توفان انقلاب داراى قدرت بيشترى بود و توانست او را از ريشه نابود سازد .
وى در خلال حكومت خود كه پنج سال و چند ماه به طول انجاميد هرگز ميدان جنگ را ترك نكرد . اين مسأله ، بىثباتى وضع سياسى و اجتماعى آن زمان را براى ما ترسيم مىكند . اخبار كارزارهاى پىدرپى او در همه جا پيچيده بود . اگر مروان بن محمّد اوّلين خليفهء امويان مىبود براى او نيز تاريخى همچون تاريخ معاويه نوشته مىشد ولى حكومت اموى در حال جان كندن بود و تجديد حيات آن ممكن نبود و هيچ چيز نمىتوانست از سقوطش جلوگيرى كند بلكه تنها مسأله ، زمان سقوط آن بود .
در واقع حكومت بنى اميّه از زمان هشام بن عبد الملك به پايان كار خود رسيده بود ، زيرا چهار خليفه پس از او به مسند حكومت رسيدند كه اوّلى يك سال و چند ماه حكومت كرد و دوّمى پنج ماه و سوّمى دو ماه و چهارمى ، تمام دوران حكومت خود را در جنگ به سر برد و هرگز نتوانست حكومت كند .
اينها فاقد هيبت و شكوه سلطنت بودند بلكه پيوسته خلافت خود را با لهو و لعب مىآميختند .
بسيارى از خلفاى اموى زمانى كه به خلافت مىرسيدند شهرهاى دور ، از خلافت ايشان هيچگونه اطّلاعى نمىيافتند ، و اين ثابت مىكند كه حكومت اموى از زمان هشام از ميان رفته بود . شناخت عملكرد هشام در طى حكومت خود كه نوزده سال و چند ماه طول كشيد ( 105 - 125 ه ) اين واقعيّت را بيش از پيش تأييد مىكند زيرا وى پيوسته مشغول كشتار و ترور گروههاى ديگر اسلامى بود .
در اينجا دربارهء امام صادق ( ع ) كه در آخر حكومت امويان و آغاز حكومت بنى عبّاس مىزيسته است اين سؤال پيش مىآيد :
امام صادق در زندگى خود چه كرد ؟
او چه چيز به امّت اسلامى ارزانى داشت ؟
از يكى از نويسندگان اسلامى پرسيدم : ائمّه ( ع ) پس از امام حسين چه كردند ؟ وى با صراحت پاسخ داد : همهء ائمّه پس از امام حسين داراى تمايلات غير سياسى بودند و هيچ يك از آنها پس از امام حسين ( ع ) در سياست دخالت نمىكردند . ولى با مرورى بر تاريخ كاملا روشن مىشود كه ائمّه از امام زين العابدين ( ع ) تا حضرت حجّت ( عج ) در همهء زمينهها و مسائل سياسى وارد مىشدهاند . جنبش مكتبيها در زمان امام زين العابدين ( ع ) حركتى مبارز بوده است كه حتّى در زمان امام صادق ( ع ) توانست بر بخشهاى وسيعى از ممالك اسلامى سيطره يابد و همچنان در
امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — صفحة 144
مساهمون: السيد محمد تقي المدرسي
ص١٤٤