روزگار گذراندند .
در اين دوره ، همچنان شرفا بر مكه حكومت مىكردند . اين زمان ، دولت عثمانى درگير مجادلات سخت خود با دول اروپايى شد و افزون بر آن ، جريانهاى ملى و لائيك در داخل ، فعالانه در تلاش بودند تا از قدرت دولت عثمانى بكاهند . آخرين سلطان قدرتمند عثمانى ، سلطان عبدالحميد ( 1293 - 1327 ) براى مدتى توانست سقوط دولت عثمانى را به تأخير اندازد ، اما در برابر توطئهء دولتهاى اروپايى ، مانند روسيه و انگليس و نيز مدعيان اصلاح در داخل تركيه ، به ويژه ملىگراها ، كارى از پيش نبرد .
از جريانهاى مهم در دولت عثمانى ، نهضت استقلالطلبى اعراب بر ضدّ تركها بود كه با نام « الثورة العربية الكبرى » از آن ياد مىشود . اين حركت ، ناشى از نفوذ ملىگرايى در سراسر دولت عثمانى بود كه در اصل رنگ ضدّ تركى داشت . شريف حسين به انگيزهء تأسيس يك دولت عربى بزرگ و با تحريك انگليسىها ، رهبرى اين حركت عربى را در اختيار گرفت . اين اقدامات منجر به سلطهء شريف حسين بر حجاز شد كه تا پيش از سقوط اين منطقه به دست وهابيان بر آن حكومت مىكرد همزمان دو پسرش يكى عبداللَّه بر اردن و ديگرى فيصل بر عراق حكومت كردند .
فيصل ابتدا در سوريه تشكيل حكومت داد ؛ اما فرانسوىها او را از آنجا بيرون كردند و پس از آن انگليسىها عراق را در اختيار وى گذاشتند . در اين دو ناحيه ، يعنى عراق و اردن ، شريف حسين را به عنوان خليفهء جديد شناختند و او را اميرالمؤمنين و « ملك العرب » ناميدند .
اما قدرت شريف حسين ، دوام نيافت ؛ زيرا وهابيان نجد كه سالها با شرفا در جنگ و گريز بودند ، با رهبرى جديدى توانستند نجد را تصرف كنند و به آرامى به سوى حجاز حركت نمايند .
مرحلهء دوم دعوت وهابيان با فعاليت عبدالعزيز بن عبدالرحمان ( ملك عبدالعزيز بعدى ) در سال 1319 / 1902 م آغاز شد . اين همان سالى است كه وى از كويت به نجد آمد و پس از تسلط بر نجد و توسعهء قدرت خود ، به تدريج به سوى حجاز و سرزمين
آثار اسلامى مكه و مدينه ( فارسي ) — صفحة 61
مساهمون: الشيخ رسول جعفريان
ص٦١