دارالعلم موصل را نيز جعفر بن محمد حمدان موصلى بر پا ساخت . اين مركز نخستين مركزى بود كه در آن كتابهايى از همه رشتههاى علمى گردآورى شده بود .
در طرابلس ، از شهرهاى لبنان كنونى نيز در اواخر سده پنجم هجرى ، دارالعلمى با 6 / 1 ميليون جلد كتاب وجود داشت . « 1 »
چهار . نظاميه : از ديگر مراكز علمى و بسيار مهم و مشهور دوره اسلامى ، نظاميهها بودند . در نيمه دوم سده پنجم هجرى ، خواجه نظام الملك با ساخت مدارسى در بغداد ( 459 هجرى ) و نيشابور و شهرهاى ديگر ، بناى اين نظاميهها را پديد آورد .
بهجز نظاميه بغداد ، نظاميههاى ديگر را نيز مىتوان نام برد : نظاميه نيشابور ، كه بهخاطر توجه خواجه نظام الملك و ديگر پادشاهان سلجوقى به شهر نيشابور ، در اين شهر تأسيس شد و افراد مشهورى چون امام موفق نيشابورى ، حكيم عمرخيام ، حسن صباح ، امام محمد غزالى و برادرش امام احمد و امام محمد نيشابورى در آنجا تربيت شدند . نظاميه نيشابور ، بهخاطر شمار مدرسان و فقهاى مشهورى كه در آن به تعليم مشغول بودند ، پس از نظاميه بغداد ، در جايگاه دوم قرار گرفت . نظاميه اصفهان و بلخ نيز استادان نامورى داشت .
پنج . رصدخانه : از ديگر مراكز علمى رصدخانهها بودند . در قلمرو جهان اسلام ، رصدخانههاى متعدد و بزرگى ساخته شد كه در نوع خود از مهمترين و بزرگترين رصدخانهها بهشمار مىآمدند و پيشرفتهترين پژوهشهاى رياضى و نجومى در آنها صورت مىگرفت . بسيارى از يافتههاى دانشمندان اسلامى در اين رصدخانهها تا سدههاى بعد در اروپا بررسى و تحليل مىشد ، ازجمله اين رصدخانهها ، رصدخانه مراغه و سمرقند را مىتوان نام برد .
شش . ربع رشيدى و شَنب غازانى : در مورد مراكز آموزشى اسلامى ، توجه به دو مركز علمى ديگر بسيار واجد اهميت است . از اين دو ، يكى رَبْع رشيدى ، محل آمد و شد علما و دانشمندان متعدد فراوانى بود كه بهكار علمى اشتغال داشتند ، و دومى ، شَنب غازانى ، كه در دوره ايلخانان تأسيس شد و در آن دانستههاى علمى بسيارى بين افراد مبادله مىشد .
هامش
( 1 ) . محمود مرعشىنجفى و على رفيعى علامرودشتى ، درآمدى بر دائرةالمعارف كتابخانههاى جهان ، ص 42 و 43 .