پيش تأليف شده بود . در نتيجه ، همه رشتهها به سطحى بالاتر از سطوح آثار ترجمه شده رسيده بودند و بانيان و حاميان ، اكنون بيش از گذشته ، بهجاى سفارش و پشتيبانى از ترجمه ، پشتيبان و سفارش دهنده مطالب اصيل و تأليف جديد به زبان عربى بودند . « 1 »
4 . مراكز علمى در تمدن اسلامى
با استقرار نظام نوبنياد اسلامى و تكامل درونى اين اجتماع ، بهتدريج نهادهاى آموزشى بهوجود آمد كه نقش برجستهاى در پرورش و گسترش علوم و فنون داشت . اين مراكز از تنوع و تعدد بسيار برخوردار بود ازجمله مسجد ، بيتالحكمه ، دارالعلم ، نظاميه ، بيمارستانها ، رصدخانه ، ربع رشيدى و شَنب غازانى .
يك . مسجد : مساجد يكى از فراگيرترين مراكز آموزشى جهان اسلام بود كه در سراسر قلمرو اسلامى بهچشم مىخورد . مساجد نخستين مراكز اجتماعات دينى و علمى براى مسلمانان بهشمار مىآمد . بهطور مثال مسجد مدينه كه از زمان رسول اعظم ( ص ) پايگاه علم و دانش قرار گرفت در دورههاى بعدى به حيات علمى خود ادامه داد و در دوره امام صادق ( ع ) پذيراى بيش از چهار هزار طالب علم و دانش شد . همچنين است مسجد كوفه .
مساجد معروفى كه از همان آغازِ تأسيس يا چندى بعد به كتابخانه تجهيز شدند در شهرهاى مهم اسلامى فراوان بودند . ازجمله جامع بصره ، جامع فُسطاط ، جامع كبير قيروان ، جامع اموى دمشق ، جامع زيتونه در تونس ، جامع قرَويّين فاس و جامع الخصيب اصفهان . « 2 »
دو . بيتالحكمه : در دورههاى بعد ، مركز علمى مهمى در بغداد تأسيس شد كه بيتالحكمه نام داشت . اين مركز كه به هزينه بيتالمال اداره مىشد ، محل اجتماع دانشمندان و پژوهشگران ، بهويژه مترجمان شايستهاى بود كه كتابهاى علمى و فلسفى را به عربى ترجمه مىكردند .
سه . دارالعلم : يكى ديگر از اين مراكز ، دارالعلمهايى بودند كه در حكم كتابخانههاى عمومى بهحساب مىآمدند . ازجمله دارالعلم فاطميون در مصر كه در 395 هجرى و به دستور الحاكم بامرالله در قاهره تأسيس شد و تقريباً يك ميليون جلد كتاب داشت .
هامش
( 1 ) . احمد هاشمى ، « ترجمه / نهضت ترجمه » ، دانشنامه جهان اسلام ، ج 7 .
( 2 ) . جمالرشيد منور ، قديم اسلامى مدارس ، ص 138 - 114 .