علوم را از ديدگاههاى گوناگونى دستهبندى مىكند ؛ مثلًا نظرى و عملى ، حضورى و حصولى ، عقلى و شرعى ، واجب عينى و كفايى . علوم شرعى ، به دو دسته علم اصول ( علم توحيد ، نبوت ، معاد و علم منابع معرفت شرعى ) و علم فروع ( تكليف انسان به خداوند و علم تكليف انسان به جامعه ) تقسيم مىشود .
علوم عقلى ساير علوم را دربرمىگيرد . اين دسته از علوم به چهار دسته بزرگ ( رياضى ، طبيعى ، منطق و علم موجودات فراطبيعى ) تقسيم مىشود . در بخش علوم رياضى دانشهاى حساب ، هندسه ، نجوم و موسيقى جاى دارند . در بخش منطق هيچ تقسيمبندى جزئىترى وجود ندارد و فقط همين دانش در اين شاخه قرار گرفته است . در بخش علوم طبيعى دانشهاى پزشكى ( طب ) ، هواشناسى ، معدنشناسى و كيميا قرار دارند .
در بخش فراطبيعت نيز دانشهاى هستىشناسى ، علم ذات ( رابطه خداوند با جهان ) و علم جواهر بسيط ( شناسايى عقل و شعور ) قرار دارد . « 1 »
طبقهبندى سوم متعلق به قطبالدين شيرازى است . او اين طبقهبندى را در اواخر قرن هفتم هجرى عرضه كرده است . بر اساس اين تقسيمبندى ، علوم به دو دسته علوم حِكمى و غيرحكمى تقسيم مىشوند . علوم حكمى خود به دو دسته علوم نظرى و عملى تقسيم مىشود . علوم حكمى نظرى شامل فراطبيعت ( مابعدالطبيعه ) ، رياضيات ، طبيعيات و منطق است . علوم حكمى عملى عبارت است از اخلاق ، تدبير منزل و سياست مُدُن . علوم غيرحكمى كه علوم دينى نيز گفته مىشوند . اين علوم را مىتوان به دو دسته علوم نقلى و عقلى ( اصول و فروع ) تقسيم كرد .
در شاخه علوم حكمى نظرى و در زيرشاخه طبيعيات دانشهاى بسيارى قرار دارند . زيرشاخه طبيعيات ، از ديد قطبالدين شيرازى ، خود به دو دسته تقسيم مىشود : اصلى و فرعى . دسته اصلى از زيرشاخه طبيعى از بخش علوم حكمى نظرى ، دربردارندهء علم سماع طبيعى ، علم السماء و العالم ، علم كون و فساد ، علم آثارِ علوى ، علم معادن ، علم نبات ، علم حيوان و علم النفس است . دسته فرعى از زيرشاخه طبيعى از بخش علوم حكمى نظرى دربردارنده علوم پزشكى ، احكام نجوم ، فلاحت ، فراست ، تعبير خواب ، كيميا ، طلسمات و نيز نجات است . « 2 »
هامش
( 1 ) . محمد بن محمد غزالى ، تهافت الفلاسفه ، ص 110 - 70 .
( 2 ) . محمود بن مسعود قطب الدين شيرازى ، درة التاج لغرة الدباج ، ج 1 ، ص 70 ؛ ج 2 ، ص 90 به بعد .