خود بود . پدربزرگش نيز به خاطر علم و فضلى كه داشت مدتى به سمت استاندار لاهور انجاموظيفه مىكرد و سپس وكيل معين الملك ميرمنو شد .
حقوق ساليانهاش در آن زمان سيصد هزار روپيه بود . اسد اللّه فرزند كرم اللّه خان نيز از افراد متمكن به شمار مىرفت . از شرح زندگىاش اطلاعى در دست نيست و معلوم نيست كه آيا در لاهور بوده يا در سيالكوت ، گفته مىشود كه تفضل خان فرزند اسد اللّه خان در سيالكوت به دنيا آمد « 1 » و بعض تذكرهها زادگاهش را لاهور نوشتهاند .
تفضل حسين خان تحصيلات ابتدايى خود را در لاهور به پايان رسانيد و در سيزدهسالگى به دهلى « 2 » و در هجدهسالگى به لكنهو رفت و نزد وجيه الدّين ، ميرزا محمّد على بن خير اللّه مهندس ، رشتهء معقول و رياضى و منقول را خواند . براى استفاده از محضر ملا حسن ( شارح مسلم العلوم ) به لكنهو رفت ، اما بين آن دو رابطهء خوبى برقرار نبود .
از ميان استادان خان علامه شيخ على حزين شايان ذكر است . وى حكيمى بىنظير بود .
مدتى بعد خان علامه علاقهمند به فراگيرى زبانهاى مختلف شد و همراه با انگليسى زبان لاتينى را هم خوب ياد گرفت .
وى معلّم خصوصى نواب سعادت عليخان ( درگذشته 1167 ه ق ) بود و در زمان شجاع الدوله شهرت و احترام خاصى پيدا كرد . از معلمى نواب سعادت عليخان استنباط مىشود كه تفضل حسين خان از نواب تقريبا پانزده سال بزرگتر بوده است ، بنابراين من تاريخ تولدش را در حدود 1140 ه ق تخمين مىزنم .
در دوران آصف الدوله ( احتمالا در سال 1774 م ) او به عنوان سفير اوده به كلكته رفت ، و مدت ده سال در كلكته بود ، سپس نواب آصف الدوله او را به لكنهو طلب كرد و سمت وكالت را به او داد . مؤلف عماد السعادة مىگويد كه در سال 1201 ه ق خان علامه در كلكته بوده ، در سال 1203 ه ق بعد از درگذشت « راجهگو بندرام » وكيل آصف الدوله ، خان علامه جانشين او شد .
« لرد هستنگ » نزد او چغمنى و مجسطى خواند و به نواب آصف الدوله در مورد او سفارش كرد .
نواب هم با محبّت با او رفتار مىكرد و او را براى قبول وزارت آماده ساخت . از همدورههاى علمى او در لكنهو مىتوان غفران مآب مولانا دلدار على را نام برد كه به اتفاق وى به اللهآباد رفت
هامش
( 1 ) - رحمان على ، تذكرهء علماى هند و نجوم السماء و نزهة الخواطر . 7 / 110 .
( 2 ) - در نزهة الخواطر نوشته شده كه در سيزدهسالگى به دهلى و در هجدهسالگى به اوده رفته بود .