ميزان و مقدار ديه
مسأله 1 - در قتل عمدى كه پرداخت ديه تعيين شده باشد يا طرفين به پرداخت آن مصالحه كرده باشند چه شرعاً هم تعيين شده باشد و چه مجنى عليه شرعاً مخير بين آن و بين قصاص باشد عبارتست از صد شتر و يا دويست رأس گاو و يا هزار رأس گوسفند و يا دويست حله يعنى دويست دست لباس و يا هزار دينار طلا و يا ده هزار درهم نقره .
مسأله 2 - در شتر شرط است كه مسنه باشد مسنه شترى را مىگويند كه پنج سالش تمام شده و داخل ششم عمرش شده باشد ، و اما در گاو و گوسفند سنين عمر و نيز نر و مادگى قيد نشده بلكه در اين دو صدق اسم گاو گوسفند كافى است ، اما نزديكتر به احتياط آن است كه شتر نر بوده باشد گر چه عدم اعتبار اين قيد خالى از قوت نيست .
مسأله 3 - و اما حله عبارتست از دو قطعه پارچه كه احتياط آن است كه از بردهاى يمن باشد ، و درهم و دينار معتبر است اينكه سكه باشد و هزار مثقال طلاى غير مسكوك يا ده هزار مثقال نقره غيرمسكوك كافى نيست .
مسأله 4 - على الظاهر اين شش قسم ديه ترتيبى در بينشان نيست ، و چنان نيست كه اگر اولى نشد نوبت به دومىبرسد ، و همچنين بقيه ، بلكه جانى مخير است هر يك از اين شش قسم ديه را پرداخت كند ، و ولى دم نمىتواند آن چه را كه جانى براى پرداخت انتخاب نموده رد كند و بگويد مثلًا من شتر نمىخواهم بلكه دينار مىخواهم ، و چنان هم نيست كه تشريع هر يك از اين شش قسم براى مردى خاص باشد ، مثلًا شترداران شتر بدهند و گوسفنداران گوسفند و همچنين ، بلكه باديهنشينان شتردار نيز مختارند هر يك از آن شش قسم را كه خواستند انتخاب نمايند ، هر چند كه رعايت خصوصيت نامبرده يعنى اينكه بازارى درهم و دينار بدهد و اهل باديه شتر و گلهدارها گوسفند به احتياط نزديكتر است .
مسأله 5 - على الظاهر همه اين شش قسم ديه اصل باشند ، نه اينكه بعضىها اصل و بعضى ديگر جايگزين اصل و يا مشروط به نبودن بعضى ديگر باشد ، و در پرداخت آنچه كه جانى انتخاب كرده تساوى قيمت با اقسام ديگر ديه شرط نيست ، همانطور كه رضايت ورثه مجنى عليه شرط نيست ، بنابراين جانى مخير است هر يك را كه خواست پرداخت كند هر چند كه بهاى آن خيلى كمتر از ديهاى باشد كه ولى دم طلب مىكند و هر چند كه ولى دم رضايت نداشته باشد .
مسأله 6 - در قتل عمدى و در شبه به عمد و در قتل خطائى محض اگر جانى خواست