مسافرت و غايب است كه حضور در محكمه برايش حرج و مشقت دارد ، و يكى ديگر از موانع حضور در محكمه زندانى بودن شاهد اصلى است .
مسأله 9 - اگر شاهد فرع شهادت دهد كه فلانى به عنوان شاهد اصلى در حضور من شهادت داد اما آن شخص منكر شد و او را تكذيب كرد ، در صورتى كه اين انكار بعد از حكم حاكم باشد توجهى به آن نمىشود ، ولى اگر قبل از صدور حكم باشد آيا بينه فرع مردود مىشود ؟ يا هر كدام عادلتر باشد به آن عمل مىشود و در صورت مساوى بودن هر دو عدالت هر دو شهادت مردود مىشود ؟ دو وجه است .
گفتار در لواحق
مسأله 1 - در قبول شهادت دو شاهد شرط است كه بر يك چيز و بدون تفاوت بر آن شهادت دهند پس اگر اينطور شهادت دادند حاكم به مقتضاى آن حكم مىكند ، و ميزان در يك كلام بودن آن دو ، وحدت مضمون كلام آن دو است نه وحدت الفاظ آن دو ، پس اگر يكى از دو شاهد بگويد اين شخص مال فلانى را غصب كرده و ديگرى بگويد من ديدم كه آن مال را به زور از دست او ربوده ، و يا يكى بگويد من شاهد بودم كه اين مال را فروخت و ديگرى بگويد من ديدم كه آن را در مقابل عوضى تمليك به وى كرد ، شهادت آن دو پذيرفته است . و اما اگر در كلام آن دو اختلاف مضمون وجود داشته باشد پذيرفته نيست ، بنابراين اگر يكى شهادت دهد كه من ديدم فروخت و ديگرى شهادت دهد بر اينكه به گوش خودم از او شنيدم كه گفت فلان مال را به فلانى فروختم قبول نيست ، و همچنين اگر يكى از شهادت دهد بر اينكه اين شخص فلان مال را از زيد غصب كرده و ديگرى بگويد اين مال ملك زيد است قبول نيست ، چون درباره يك مطلب شهادت ندادند و سخن آنكه گفت غصب كرده معنايش اين نيست كه مال مال زيد است زيرا ممكن است مال زيد نباشد و در دست زيد امانت بوده و او آن را غصب كرده باشد .
مسأله 2 - اگر يكى از دو شاهد به چيزى شهادت دهد و ديگرى به چيزى غير آن ، اگر اين دو شهادت يكديگر را تكذيب كنند هر دو ساقط مىشوند و ديگر مجالى براى سوگند مدعى باقى نمىماند ، ولى اگر تكذيب نكردند و مدعى براى هر يك شاهد يك سوگند اضافه كند ادعايش ثابت مىشود ، بعضى گفتهاند دراين صورت نيز اگر مدعى طبق گفته يكى از آن دو سوگند ياد كند ثابت مىشود ، لكن آنچه ما گفتيم صحيحتر است .
مسأله 3 - اگر يكى از دو شاهد شهادت دهد كه زيد امروز صبح مالى را به قدر نصاب ( مالى كه قيمت آن به يك چهارم دينار مىرسد ) از فلانى دزديد و شاهدى ديگر شهادت