واقعاً و به راستى خود را بدهكار نمىداند و يا حداقل نمىداند كه طلبكارش به راستى حقى به گردن او دارد يا نه ، اينجاست كه جبران مال و يا تقاص طلبكار از او محل اشكال است بلكه عدم جواز اشبه است ، و اما اگر طرف غاصب بوده و اكنون كه انكار مىكند به خاطر فراموشى است يعنى فراموش كرده كه مال مدعى را غصب كرده ، در اينجا على الظاهر جبران مال و يا تقاص جايز است .
مسأله 2 - اگر مال معين نزد كسى دارد و او حاضر نيست آن را پس بدهد ، اگر صاحب فرش مىتواند بدون ارتكاب محذور آن را از وى بگيرد جايز نيست به مقدار بهاى فرش خود از مال او جبران مال و يا تقاص كند ، و اگر به هيچ وجه ممكن نبود آن وقت جبران مال و يا تقاص جايز است ، حال اگر آن مالى كه مىخواهد به عنوان جبران مال و يا تقاص بردارد از جنس مال خودش است بايد به همان مقدار جنس خود از جنس او بردارد ، و اگر از آن جنس نباشد بايد به مقدار قيمت جنس خودش از مال او جبران مال و يا تقاص كند ، و اگر ممكن نباشد مگر به فروختن مال او مىتواند آن را بفروشد و به مقدار طلب خود برداشته بقيه را به صاحبش برگرداند .
مسأله 3 - اگر طلبش از مديون مثلى باشد و بتواند از مال مثلى و غيرمثلى مديون جبران مال و يا قصاص كند ، آيا جايز است از مال غيرمثلى او به عنوان جبران مال و يا تقاص و به مقدار قيمت مال خود بردارد ؟ يا واجب است فقط از مال مثلى او بردارد ؟ و همچنين اگر برايش ممكن باشد هم از جنس مال خودش كه مثلى است از مال مديون بردارد و هم از نوعى ديگر مثلى ، مثلًا اگر گندم طلب دارد و مىتواند از او گندم بردارد ولى بيايد معادل قيمت آن عدس بردارد ، آيا واجب است حتما معادل وزن گندم خود از گندم او بردارد ؟ يا آنكه مىتواند معادل قيمت گندم خود از عدس او جبران مال و يا تقاص كند ؟ بعيد نيست جبران مال و يا تقاص به طور مطلق جايز باشد البته در صورتى كه مستلزم فروختن مال غاصب نباشد ، و اما اگر مستلزم فروختن مال او باشد ، باز هم اگر مىتواند به چيز ديگرى جبران مال و يا تقاص كند كه فروختن نخواهد احتياط بلكه اقوى آن است كه به آن اكتفا كند ، بلكه نزديكتر به احتياط آن است كه حتى الامكان با همان جنس خودش جبران مال و يا قصاص كند ، مگر آنكه ممكن نباشد و يا مشقت و محذور داشته باشد .
مسأله 4 - اگر گرفتن عين مال خود از غاصب ممكن باشد هر چند با مشقت ، ظاهر اين است كه باز هم جايز است از عين مال خود صرف نظر نموده از مال غاصب جبران مال و يا تقاص كند ، و اما اگر ممكن باشد با محذور ، مثل داخل شدن در خانه او بدون اذن و يا شكستن قفل و يا محذور ديگر ، در اين صورت مشكل است بگوييم جبران مال و يا تقاص جايز است بلكه بايد به مشقت عمل كند و مال خود را به دست آورد . و اگر در
مباحث حقوقى تحرير الوسيلة ( فارسى ) — صفحة 563
مساهمون: السيد الخميني
ص٥٦٣