- چاهى در وسط ذى طوى ، در نزديكى اين چاهها ، - به گفتهء ازرقى « 1 » در معرفىِ « ذىطوى » - .
- چاه « طُنْبُداويَّه » « 2 » ، كه در پايين مكه واقع است .
- در پايين مكه و در كنار درِ معروف به « باب ماجن » چندين حلقه چاه وجود دارد كه از جملهء آنها است چاهى كه در بيرون آن وجود دارد و نيز چاهى در درّهء اطراف كه به آن « خُمّ » مىگويند .
چشمههاى مكهء معظمه
در حديثى كه سند آن به ازرقى مىرسد ، در بارهء چشمههاى جارى در حرم ، روايت شده كه معاويه در حرم مكه چند چشمه جارى كرد و پيرامون آنها ، ديوارهايى قرار داد و زرع و نخل كاشت . « 3 » ازرقى اين چشمهها را بر شمرده و ما متن سخن او را در اصل اين كتاب مىآوريم : چشمههايىكه معاويه كنده بود ، همگى از ميان رفتند . از اين رو هارونالرشيد دستور بازسازى آنها را داد . اين كار نيز صورت گرفت و چشمهها احيا شدند و همهء آنها در يك چشمه ادغام شدند . وى سپس مىگويد : پس از خشك شدن چشمههاى مزبور ، مردم از نظر آب در تنگنا قرار گرفتند و آن چنان دچار مشقت شدند كه قيمت هر مشك آب در موسم حج ، به بهاى ده درهم - كمى بيشتر يا كمتر - رسيد . اين خبر به امّ جعفر دختر ابوالفضل جعفربن منصور خليفهء عباسى رسيد . او نيز در سال 174 دستور ساخت بركهاى را به نام خود در مكه داد و چشمهاى براى آن در نظر گرفته شد و اندك آبى از آنجا وارد بركه گرديد ، ولى آنچنان آبى در آنجا جمع نشد كه براى مردم مكه كافى باشد ، هرچند متحمّل مخارج زيادى شده بود . به همين دليل براى جمع شدن آب بيشتر دستور داد دست اندركاران ، چشمهاى از خارج حرم مكه به سوى آن روان
هامش
( 1 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 107
( 2 ) - الطنبداويه ، كه الطنبداوى نيز منسوب به آن است ، از آبادىهاى مكه به شمار مىرود .
( 3 ) - اخبار مكه ، ج 2 ، ص 227