حنفى مىگويد : اگر آن دو سال نبود ، نعمان ، هلاك مىشد . همچنانكه طبق منابعى كه به تاريخ پيشواى دوم مذاهب يعنى مالك بن انس پرداختهاند او نيز بدان پيوست و از آن بهره برد . فعاليت اين دانشگاه در پى خيزش انديشهء اسلامى به فراسوى مباحث فقه و احكام و ورود مسلمانان در نبردى تازه با ديگران كه اصول اسلامى زمينهء آن را تشكيل مىداد تنها محدود به بررسى و پژوهش در فقه اسلامى و دلايل احكام نگرديده ؛ اين كارزار منجر به برخى انحرافها و كژيها نسبت به اصول اسلامى كه قرآن مقرر داشته و سنت تأييدشان كرده ، گرديد و نظريات در آنها ، متعدد شد همچنانكه در مسائل فرعى نيز چنين شد هر گروه ، نظر و مذهب خود را با ظواهر قرآن و سخنانى كه به دروغ و بهتان به پيامبر نسبتشان مىدادند ثابت مىكردند نتيجه نبرد در مورد اين موضوعها ، جدالهاى سخت و دشمنيها و خصومتهايى بود كه سرانجام به فرقهها و مذاهب متعدد منجر گرديد اين فرقهها در تمامى مناطق اسلامى وسيعا گسترش پيدا كردند كه بىشك در گذشته و آينده مسلمانان بدترين تأثيرها را بجاى گذاشته و تا به امروز نيز از اثرات آن ، رنج مىبرند .
امامان اهل بيت عليهم السلام در برابر اين گروه منحرفان و انديشهها و نظريات و معتقداتشان ايستادگى كردند و دوستان و شاگردانشان را به بحث و مناظره تشويق نمودند و دلايل و برهانها و شيوههاى دفاع را در اختيارشان قرار دادند و از امام صادق ( ع ) نقل است كه ايشان به عبد الرحمن بن حجاج بجلى فرمودند : با اهل بدعت و رأى ، مناظره كن كه من خوش دارم در ميان شيعيانم كسانى چون ترا ببينند .
و حمزه طيار به ايشان گفت : شنيدهام كه تو درگيرى با مردم و مناظره با آنها را خوش ندارى . فرمود : ولى سخن كسى چون تو كه اگر بال و پر گيرد بهتر از آن است كه خاموش باشد و اگر خاموشى گزيند بهتر از به زبان آمدنست ، چنين نيست و از مناظرهاش با مردم ، خوشم مىآيد .
توجه آن حضرت به اين جنبه بدانجا رسيده بود كه آنها جلسات مناظره ميان خود براى فراگيرى و تمرين مناظره با دشمنان و زنادقه ، ترتيب مىدادند . الكشى در اين زمينه روايت مىكند كه گروهى از ياران امام صادق ( ع ) از جمله جميل بن دراج و عبد الرحمن بن حجاج و گروهى ديگر كه تعدادشان به پانزده تن يا بيشتر مىرسيد به هشام بن حكم پيشنهاد كردند در مسأله توحيد و صفات خداوند سبحان با هشام بن - سالم ، مناظره كند هر دوى آنها از ياران برجسته امام صادق ( ع ) در فقه و كلام و فلسفه
سيرة الأئمة الاثني عشر ( ع ) ( زندگانى دوازده امام ع ) ( فارسي ) — صفحة 272
مساهمون: هاشم معروف الحسني
ص٢٧٢