مىفرمايد :
« فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ
« 1 »
»
( چون از حق روى گردانيدند خدا هم دلهاى آنان را ( از توجه به حق ) برگردانيد ) .
2 - تكليفهاى سخت و مشكلى بما تحميل منما كه دلهاى ما پس از هدايت ، منحرف گردد مانند آيه كريمه :
« فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا »
« 2 » ( وقتى كه جهاد براى آنها لازم شد ( به آن پشت كردند ) .
بنا بر اين اگر خداوند تكليف سخت نمايد ، در اثر آن ، اين چنين انحرافى پيش مىآيد و نسبت منحرف كردن به خداوند داده مىشود مثل اين كه مىفرمايد :
« وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ »
« 3 » ( كسانى كه در دلهايشان بيمارى است پليدى بر پليدى آنها افزود ) و نيز مىفرمايد :
« فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً »
« 4 » ( حضرت نوح عرض مىكند خدايا ) دعوت من در آنها جز فرار و دورى نيفزود .
3 - ابو على جبائى مىگويد : منظور اين است كه « خدايا دلهاى ما را از پاداش و رحمت خويش تنگ مگردان و اين معنا همان است كه خداوند در مورد شرح صدر و توسعه آن ميفرمايد : « من يشرح صدره للاسلام » « 5 » ( هر كه را خدا بخواهد هدايت كند سينه او را براى اسلام آوردن بگشايد ) و در مقابل آن تنگى و سختى آن است كه خداوند كفار را با آن دو ، عقوبت كرده و كيفر مىدهد و از اين قبيل است تطهير و پاك كردن دل كه خداوند نسبت به دلهاى مؤمنين انجام ميدهد و از كفار منع مىكند چنان كه مى - فرمايد :
« أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ »
« 6 » ( آنها ( كفار ) كسانى هستند كه خدا نخواسته است كه دلهاى آنان را پاك گرداند ) و نيز از همين باب است نوشتن و راسخ كردن ايمان در دل مؤمنين چنان كه ميفرمايد :
« أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ »
« 7 » ( آنها ( مؤمنين ) كسانىاند كه خداوند ايمان را در دلهاى آنها قرار داده است ) و در مقابل اين نوشتن و راسخ بودن ايمان در دل
هامش
( 1 ) - آيه 4 از سوره صف
( 2 ) - آيه 246 از سوره بقره
( 3 ) آيه 125 از سوره توبه
( 4 ) - آيه 6 از سوره نوح
( 5 ) - آيه 125 از انعام
( 6 ) - آيه 41 از سوره مائده
( 7 ) - آيه 22 از سوره مجادله