است . اين شهر داراى 44 محله و 60 خيابان عمدهء عريض و طويل مىباشد ، مسجد با شكوهى در آنجا ديديم كه نظير آن در جاى ديگرى ديده نميشود . كتابخانهء بزرگى دارد كه از حيث تعداد كتب در دنيا منحصربفرد است . اين شهر يكى از چهار شهر مهمى است كه بنوبت حكمرانان خراسان آنها را مقر حكمرانى خود قرار داده بودند »
از قرن دوازدهم ببعد نيشابور خسارات و صدمات زيادى ديد و تحولاتى در آن روى داد .
در سال 1153 تركان آن را غارت و خراب كردند و در سال 1220 در حملهء مغولها صدمات زيادى ديد .
در طى قرون دوازده تا پانزده بدبختىهاى زيادى را تحمل نمود و مكرر گرفتار زلزلههاى بسيار شديدى شد و مجددا ويران گرديد . بعدها هم متناوبا گرفتار حملهء مغولان و تركان و تاتارها گرديد بطوريكه در قرن هجدهم ويرانهاى بيش نبود . در سال 1747 به تصرف احمد خان ابدالى درآمد خوشبختانه احمد بجاى اينكه مانند پيشينيان خود به خرابى آن پردازد به تعمير و آبادى آن همت گماشت و بقدرى در ترقى آن كوشيد كه در سال 1796 بعظمت و شكوه ديرين خود رسيد بعد هم آقا محمد خان قاجار آن را تصرف نمود و از آن ببعد هميشه تيول درباريان ايران بوده و هست .
اكنون شهر نيشابور داراى 20000 سكنه است و مركز زراعتى مهمى بشمار ميرود ، در اراضى اطراف آن گندم و جو و پنبه و ارزن فراوان به عمل ميآيد . تاكستانهاى خوبى هم دارد كه انگور آن را تبديل بكشمش كرده و به صورت مال التجاره بخارج صادر مينمايند . اخيرا زارعين بكشت ترياك هم مشغول شدهاند و اين عمل موجب كمبود غله و حبوبات و ساير ارزاق اين ناحيه شده است .
مقبره عمر خيام فيلسوف و شاعر شهير ايران در باغى در ميان قبرستان واقع شده و متأسفانه به حالت خرابى درآمده است ، اميد است نسل جديد روشنفكر ايران به تعمير اين بنا اقدام نمايد و نگذارد اين يادگار كه موجب افتخار ايرانيان است از ميان برود
سفرنامه از خراسان تا بختيارى ( فارسى ) — صفحة 663
مساهمون: هانرى رونه دالمانى
ص٦٦٣