مردان وكودكان را شامل مىشود . بيماران يا شخصا براي ديدار طبيب مراجعه مىكردند ، يا شرح بيمارى خود را براي وى مىنگاشتند ويا ناراحتيهاى خود را توسط فرد ديگرى به اطلاع طبيب مىرساندند ويا به شيوهاى ديگر كه چندان مشخص نشده ، اين كار را انجام مىدادند « 33 » . هرچند به چنين مطلبي صريحا اشاره نشده ، ولى احتمالا تنها جالبترين موارد ، خصوصا آنهايى كه داروى تجويز شده در موردشان مؤثر واقع شده بود ، نگاشته مىشده است . ازاينرو به يارى شواهد وقراين مىتوان حدس زد كه عدد 650 نمايانگر تجربهاى است در مقياسى بسيار گستردهتر . چنين مىنمايد كه عملا تمام بيماران مردم عادى بودهاند ، ومىتوان فرض كرد كه شمارى از مردمان بسيار تنگدست نيز در ميان آنها وجود داشتهاند . هرچند اينكه آيا چنين مواردى از جمله أمور خيرية بوده يا نه جاى ترديد دارد .
دارو ظاهرا بسيار گران بوده است . وسواي اين امر براي داروهاى مركّب احتمالا تأثيرى بيش از ديگر داروها قائل بودهاند . هرچه اين داروها پيچيدهتر وحاوي مواد كميابتر بود ، بهايى بيشتر داشت . اطلاعات دقيق دربارهء قيمتهاى تعيين شده ، به ويژه قيمتهاى خرده فروشى ، اندك است . احتمال نمىرود كه منابع ومتون دارو شناختى اطلاعاتى به دست دهد ؛ هر چند ممكن است در پژوهشهاى آتى اطلاعاتى حاصل آيد . داروها وادويه أقلام مهم تجارتي بودند واميد مىرود كه در آينده اسنادى بيش از آنچه تاكنون به دست آمده ، كشف شود . مطالب بسيار مأيوس كنندهاى هم وجود دارد . نامهء جالبى كه از قرن پنجم يا ششم هجرى به دست آمده به مشكل دارو مىپردازد . ولى تا جايى كه به قيمتها ارتباط مىيابد ، به اين توصيه بسنده مىكند كه داروها بايد به قيمت مناسب خريدارى شود « 34 » . نوشتهاى بر روى پاپيروس ظاهرا قيمتها را نشان
هامش
( 33 ) - كتاب التجارب ، نسخهء خطى استانبول ، احمد طوپقاپى سراى ، جلد 3 ، چاپ 1975 .
( 34 )A . Dietrich , Zum Drogenhandel im islamischen Agypten ( Heidelberg , 1954 :-