كيفيّت انديشه در آفرينش
بدان كه هر چه در جهان هستى جز خداى تعالى ، از آسمان و زمين و ما بين آنهاست و تمام موجوداتى كه در آسمان و زمين وجود دارند همگى آفريدهء خدايند ، و هر چه در جهان هستى از جوهر ، و عرض وجود دارد ، داراى بسى شگفتيهايى است كه نمايانگر حكمت ، قدرت ، جلال و عظمت خداست ، و اينها غير قابل شمارشند ! زيرا اگر آب دريا براى نوشتن كلمات و مخلوقات خدا مركّب شود ، پيش از اينكه كلمات پروردگار پايان يابد آب دريا پايان پذيرد ، هر چند كه همانند آن دريا را نيز بر آن بيفزاييم ( 1 ) ، و ليكن ما به مقدارى از آنها اشاره مىكنيم تا نمونهاى از ديگر موجودات باشند .
آسمانها را با ستارهها ، خورشيد ، ماه ، افلاك و حركت و گردش ستارگان ، طلوع و غروب آنها را مشاهده مىكنيم ، و زمين را با تمام كوهها ، معادن ، رودها ، درياها ، حيوانات ، گياهان و ميان آسمان و زمين ؛ جو را با ابرها ، بارانها ، برفها ، رعد و برقها ، صاعقهها و بادهاى وزندهاش مىبينيم ! همهء اين مشاهدات ما از آسمانها و زمين و موجوداتى كه در آنهاست كه هر كدام به انواعى و هر نوعى به اقسامى و هر قسمى به گروههايى تقسيم مىشود ، كه اين انقسام و انشعاب و اختلاف صفات ، شكلها و هدفهاى ظاهرى و باطنى نامتناهى است ، همهء اينها ميدانى است براى انديشيدن ! و تمام اينها با صفات ، شكلها و هدفهاى گوناگون ظاهرى و باطنى گواه بر يگانگى خدا و دليل بر جلال و كبريائى اوست و اينها