كلمات پروردگارم ، مداد شود ، هر آينه آن دريا به پايان رسد ، پيش از آن كه كلمات پروردگارم به آخر رسد ، هر چند كه همانند آن دريا را كمك آن بياوريم ( 15 ) » افعال پروردگار فراوان است و ما كمترين ، كوچكترين و ناچيزترين آنها را بازگو مىكنيم و در عجايب آن مىنگريم . كمترين مخلوقات زمين است كه با تمام آنچه در زمين است نسبت به ملكوت آسمانها كمترين و ناچيزترين چيز است ، زيرا تو اگر كره زمين را از نظر ماده و عظمت وجودى در نظر بگيرى خورشيد - با حجم كوچكى كه مىبينى - چندين برابر زمين است ، حال كوچكى زمين را نسبت به خورشيد در نظر بگير ، و بعد كوچكى خورشيد را نسبت به كهكشانى كه اين منظومه در آن جا گرفته است ، بسنج كه هيچ قابل مقايسه نيست ! و اين منظومه در آسمان چهارم قرار گرفته است كه نسبت به آسمانهاى بالاتر و بعد تمام هفت آسمان در برابر كرسى مانند انگشترى كه در فلاتى باشد ، و كرسى در برابر عرش همين طور است ( 16 ) و اين مطالب نظر به اندازه و مقادير ظاهرى است كه چقدر زمين نسبت به تمام آنها ناچيز است ، بلكه نسبت به درياها ( 17 ) چقدر كوچك است ، رسول خدا ( ص ) فرموده است : زمين در ميان اقيانوس ( 18 ) همچون اصطبل و جاى بستن دامها ، نسبت به تمام كره زمين است ( 19 ) ! و اين با مشاهده و آزمايش شناخته شده است ، و از سويى واضح است كه آن مقدار از زمين كه بيرون آمده از آب است همچون جزيرهء كوچكى نسبت به تمام زمين است و بعد به مخلوقات روى زمين توجّه كن ! به جانداران ديگر و ببين نسبت به زمين چقدر كوچكند ، حال تمام اينها را رها كن و كوچكترين جانوران از قبيل پشه و مورچه را در نظر بگير ، به پشه با اندازهء كوچكش بنگر و با عقل حاضر و انديشهء سالم دقّت كن و ببين كه چگونه خداوند آن را به شكل فيل آفريده است كه بزرگترين جانوران است .
زيرا كه براى پشه نيز همانند فيل خرطومى و به شكل كوچكش مانند ساير اعضاى فيل بعلاوهء دو بال آفريده است و ببين خداوند چگونه اعضاى ظاهرى اين جانور را ، هر كدام در جاى خود نهاده است . بال اين جانور را استوار ساخته و دست و پايش را
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 417
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٤١٧