« كشته باد انسان ، چه قدر ناسپاس است او ، از چه چيز خداوندش آفريد ؟ از نطفه آفريدش ، پس به اندازه او را مقرّر فرمود ، سپس راه او را آسان گردانيد ، آنگاه بميراند او را ، و بعد در قبر كند او را ، سپس هر گاه خواهد ، زنده كند او را ( 1 ) . » آيات شريفه به آغاز خلقت انسان تا پايان كارش ، و به فاصله آن دو اشاره دارد ، پس بايد انسان دقت كند تا معنى اين آيات را درك كند ، امّا آغاز كار انسان ، كه چيزى قابل گفتن نبوده است ، سپس خداوند او را از پستترين چيزها و بعد از نجسترينها آفريد ، زيرا او را از خاك و بعد از نطفه سپس از خون بسته و بعد از تكه گوشتى تا آن را استخوان بندى مىكند و روى آن استخوان گوشت مىپوشاند ، اين آغاز پيدايش انسان است ، تازه آن موقعى كه چيزى قابل ذكر بود ، و قابل ذكر نشد مگر اينكه با بهترين اوصاف و ويژگيها همراه شد ، زيرا انسان در آغاز كامل آفريده نشده است ، بلكه خداوند او را به صورت جمادى بىروح آفريد ، نه مىشنيد ، و نه مىديد ، حس و حركت نداشت ، حرف زدن و راه رفتن بلد نبود ، ادراك و آگاهى نداشت ، پس خداوند ، مرگ او را پيش از حيات ، ضعف او را قبل از قوّتش ، نادانى را پيش از دانايى ، نابينائى را پيش از بينايى ، ناشنوايى را پيش از شنوايى ، گنگى را پيش از سخنگويى و ناتوانى او را قبل از توانائيش آغاز كرده است ، اين است معنى آيهء مباركهء :
مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ
فقدّره ( 2 ) و معناى آيهء مباركهء : « آيا ( مىدانيد ) كه بر انسان وقتى از روزگار آمده است كه چيزى قابل ذكر نبود ، ما انسان را از نطفهء مخلوط با هم آفريديم ( 3 ) . . . » اين چنين او را در آغاز آفريد ، سپس او را استوار ساخت و فرمود :
ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ
( 4 ) و اين آيه مباركه اشاره دارد به آنچه در مدّت حيات تا زمان مردن براى انسان ، ميسر كرده ، و از اين رو فرموده است : « از نطفهاى مخلوط انسان را آفريديم ، تا بيازماييم او را ، سپس او را شنوا و بينا ساختيم ، به راستى ما او را هدايت كرديم به راه راست ، يا سپاسگزار و يا ناسپاس است ( 5 ) . » مقصود آن است كه خداوند انسان را پس از اينكه ، اولا جماد خاكى بىروح و در ثانى نطفهاى بود ، زنده گردانيد ، و پس از آن كه ناشنوا بود ،