دشمنى تندرو ، و شديد العداوه است . ( 3 ) و نيز فرمود : هر كس از روى نادانى پافشارى در دشمنى و ستيز كند ، همواره مورد خشم خداست تا وقتى كه ترك ستيز كند . ( 4 ) و گفتهاند : از دشمنى و ستيز دورى كنيد كه باعث نابودى دين است ، و هر گاه شخص ستيز جو و اهل جدال ، قصد داشته باشد كه به وسيله پايدارى در ستيز ، به طرف تسلط يابد و يا او را بيازارد ، و به آنچه به خاطر آن مبارزهجويى كرده ، برسد به اين ترتيب كه در راه خصومت ، سخنان آزار دهنده را به صورت شوخى به زبان آورد ، و نيازى به كمك گرفتن از برهان و بيان حقيقت ، نبيند ، و دليل آن كه با طرف روبرو مىشود ، تنها خصومت و عناد غلبهء بر دشمن و شكست دادن او بوده باشد ، با اين كه خود وى گاهى اين مقدار كار ، و شكست طرف را كار ناچيزى مىشمارد ، عمل نكوهيده مرتكب شده است .
در بين مردم كسانى پيدا مىشوند كه به زبان مىآورند ؛ هدفم دشمنى با طرف و شكست آبرو و شخصيت اوست . اگر كسى چنين هدفى در جدال داشته باشد ، جدا مذموم است ، و اما كسى كه هدفش آن است كه حجّت و برهان او در راه شرع - بدون مبالغه در خصومت و تندروى و لجبازى و قصد دشمنى و آزار - غلبه كند ، عملش ، عمل خلاف و حرام نيست ، امّا بهتر آن است كه پس از اثبات مطلب از جدال خوددارى كند ، زيرا در مورد خصومت زبان را در حدّ اعتدال نگهداشتن پذيرفته است ، امّا ادامهء خصومت باعث هر چه بيشتر مشتعل شدن آتش درونى و طغيان خشم نسبت به مطلب مورد نزاع است و نتيجهاش كينه و عداوت قلبى بين دو طرف است تا آنجا كه هر يك از ناراحتى ديگرى خوشحال و از خوشحالى او غمگين مىشود ! و بسا كه زبانش را به هتك حرمت او مىگشايد .
بنا بر اين هر كس آغازگر خصومت و جدال باشد ، در معرض اين خطرها قرار گرفته و كمترين حدش آن است كه ، فكرش ناراحت و مضطرب خواهد شد ، حتى گاهى موقع نمازش ، در دل مشغول بگومگو با طرف است . پس خصومت و مجادله به اين
مجموعه ورام ( آداب و اخلاق در اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 213
مساهمون: ورام بن أبي فراس المالكي الاشتري
ص٢١٣