مبناى محاسبهء آنهاست ودر آن ماه نجومى وسطى مشخص شده كه غير از ماه حقيقي خارجي است يعنى شهور وسطى يك روش ونظام رياضى است كه در جداول زيجات تنظيم مىشود ، سپس محاسب مستخرج ، از اين نظم خاص ازياج ، هلال واقعي خارجي را با در نظر گرفتن تعديلات وكسور وكبيسه وسائر أمور استخراج مىكند ، يعنى ماه نجومى مقدمه براي دانستن ماه واقعي خارجي ومبتنى بر حركت وسطى است ودر جدول هميشه ماههاى فرد را كامل يعنى سى روز وماههاى زوج را ناقص محاسبه مىكنند ودر برخى سألها كبيسه مىكنند . « 1 » بنابراين هيچ كس از هيويان جدول وزيج را ملاك اثبات ماه واقعي خارجي ندانستهاند وفقيهان هم كه به درستى فرمودهاند « لا عبرة بالجدول » سخنى بر خلاف هيويان نگفتهاند .
در مورد اختلاف تقاويم هم ، چون - همان طور كه گذشت - گاهى براي هيوى رؤيتپذير بودن يا نبودن به طور قطع روشن است ودر موارد نادرى هم روشن نيست ، اوّلا هر تقويمنويسى تشخيص وحدس خود مبنى بر رؤيتپذير بودن يا نبودن را ملاك اوّل ماه قرار مىداده ، واز اين رو اختلاف پيش مىآمده است ، وثانيا ، در موارد مشكوك وروشن نبودن تكليف قطعي ، تقويمنگار چون نمىخواسته است روز اوّل ماه در تقويم مبهم ونامشخص بماند ، به ناچار يكى از دو محتمل را انتخاب وثبت مىكرده وچه بسا رؤيت خارجي خلاف آن را ثابت مىكرده است .
هامش
( 1 ) . ر ك : دروس هيئت وديگر رشتههاى رياضى ، ج 2 ، ص 753 - 755 .