باشد ، ومشهورترين آنها آفتاب وماه است .
لهذا در شرع وعرف بناى ماه وسال را كه معيار تواريخ شرعيه وعرفيهاند بر اين دو كوكب گذاشتهاند ، چنانكه حق تعالى در آيات بسيار اشاره به اين اسرار نموده است ، كما قال تعالى :
وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
« 1 » وباز فرموده است :
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً وَقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ
« 2 » . واز اين باب آيات بسيار است .
وقمر را در حساب ماه أصل قرار دادهاند ، چون ماه از يك دور قمر به هم مىرسد . وشمس را در حساب سال أصل قرار دادهاند ، چون از يك دور حركت آفتاب به هم مىرسد ، وچون دوازده دور قمر نزديك است به يك سال شمسي آن را سال قمري گويند .
وچون آفتاب در هر سال دوازده برج را قطع مىكند ، مدت قطع آن يك برج را ، وآن نزديك است به يك ماه قمري ، آن را ماه شمسي گويند ، ومدت مكث آفتاب در برجها مختلف است .
وسال شمسي مدت گرديدن آفتاب است از نقطهء معينى از فلك البروج ، مانند اوّل حمل تا آنكه باز به آن نقطه برگردد به حركت خاصهء خود ، وآن در مدت سيصد وشصت وپنج روز وربع يك روز است مگر كسر قليلي .
وسال قمري سيصد وپنجاه وچهار روز است وپنج يك وشش يك يك روز ، يعنى يازده جزء از سى جزء روز ، واين كمتر است از سال شمسي به ده روز وبيست ساعت ونيم نجومى تقريبا .
وبه اين سبب ماههاى قمري در چهار فصل مىگردد ، ومثل آنكه ماه مبارك رمضان گاهى در فصل بهار وگاهى در زمستان مىافتد ، وبناى نسىء كه در جاهليت شايع بوده وحق تعالى در قرآن مجيد منع از آن فرموده نيز بر اين است ، چنانچه در بحار الأنوار « 3 » تحقيق آن نمودهام .
هامش
( 1 ) . الأنعام ( 6 ) : 96 .
( 2 ) . يونس ( 10 ) : 5 .
( 3 ) . بحار الأنوار ، ج 55 ، ص 337 - 363 .