ج ) اختلاف در ثبوت هلال ذي حجه در منابع فقهى
بحث ثبوت هلال وچگونگىهاى آن ، معمولا در كتابهاى فقهى ، در كتاب الصوم ، ودر كتاب الشهادات به مناسبت عدم پذيرش شهادت زنان در رؤيت هلال ، مطرح شده ودر كتاب الحج - به جز در سه سدهء أخير - سخنى از آن به ميان نيامده است ، حتى در رسالههاى مناسك حج از شهيد اوّل وشهيد ثاني وديگران . در كتابهاى فقهى متقدّمان ونيز آثار فقهى محقّق حلّى وعلّامه حلّى مانند قواعد الأحكام ، إرشاد الأذهان وتبصرة المتعلّمين در كتاب الحج از اين موضوع بحثي به ميان نيامده است . فقط علّامهء حلّى در منتهى وتذكره وتحرير به پيروى از كتب فقهى أهل سنت متعرّض اين فرع شده كه اگر شب سىام ماه ذىقعده هوا ابرى بود وهلال ذي حجه ديده نشد ، تكليف چيست ؟ وفروعى مانند آن . سپس شهيد هم در دروس متعرّض همين فروع شده ؛ از جمله اينكه : « ولو رأى الهلال وحده أو مع غيره ، وردّت شهادتهم وقفوا بحسب رؤيتهم وإن خالفهم الناس ولا يجب عليهم الوقوف مع الناس » كه اين را فقها دربارهء ماه مبارك رمضان هم فرمودهاند وعلّامه در منتهى هم از شافعي نقل مىكند كه « أنّهم يقفون على حسب رؤيتهم وإن وقف الناس في غير ذلك » . « 1 »
ولى از بحث اختلاف شيعه وسنّى ، در ثبوت هلال ذي حجه در مكّه ، در كتابهاى فقهى تا سه سدهء پيش خبري نيست وگويا حاجيان شيعه همزمان با سنّيان مناسك حج را انجام مىدادهاند ؛ همچنان كه در عصر ائمهء معصومين عليهم السلام واز أواخر دورهء صفوى به اين سو ، به علل گوناگون ، اختلاف در ثبوت هلال ذي حجه ميان شيعه وسنّى مطرح شد كه نمونههايى از آن گذشت ومعمولا در صورتي كه حجّاج نمىتوانستند به تشخيص خود عمل كنند همراه سنّيان وقوف به عرفات وساير اعمال را انجام مىدادند ، حتى در صورت تقيه وترس ، سخنى از اجزاء وصحّت حج نبود ، بلكه با عمرهء مفرده وهدى از احرام خارج مىشدند وحج از آنان فوت مىشد .
در كتب فقهى استدلالي متأخران ، ظاهرا نخست بار صاحب جواهر ( م 1266 ) از اجزاء
هامش
( 1 ) . نشانى دقيق ومتن كامل سخنان عالمان عامه وخاصّه در ، مجلّدات 3 - 5 رؤيت هلال آمده است .