اينها ، « 1 » به گفته كرامرز ، تلخيصى است از نسخهء مورخ 479 ابن حوقل ، طوپقاپى سراى شمارهء 3346 ، با حواشى و تعليقات مربوط به عصر تلخيص كننده ، يعنى 534 - 580 . « 2 » از جملهء نقشههاى مختلفى كه به نسخهء خطى اين كتاب تعلق دارد ، نقشهاى است از رود نيل كه كرامرز در چاپ خود آن را آورده است ، « 3 » ولى در جزئيات با نقشهء خوارزمى از رود نيل « 4 » تفاوت دارد .
شش نقشهء احمد طوسى ، يكى از نخستين كيهاننگاران مسلمان و مؤلف كتاب فارسى عجائب المخلوقات ( تأليف حدود 576 ) ، نيز بدين قرن تعلق دارد ؛ اين نقشهها احتمالًا به سنّت بلخى كشيده شده و عبارت بوده است از نقشههاى بحر خزر ( بحر قزوين ) ، درياى مديترانه ، جبال ، السند و خليج فارس . « 5 »
در قرن هفتم تعدادى نقشهء عالم تهيه شد كه برخى به سنّت يونانى - اسلامى و بعضى به مكتب بلخى تعلق داشت . نقشهء غريبى از عالم متعلق به سنّت يونانى - اسلامى و متعلق به 646 ، در جزئى باقيمانده از رسالهاى فارسى در زمينهء جغرافيا ديده مىشود . در اين نقشه ، اقيانوس هند از جنوب جبال القمر مىگذرد و سپس به سمت شمال مىپيچد و به اقيانوس اطلس و درياى مديترانه مىپيوندد و بدين ترتيب پيرامون جايى را ، كه ظاهرا بايد قارهء افريقا باشد ، فرا مىگيرد . ولى « سرزمين ناشناخته » نيز بخشى از ربع جنوبى كرهء زمين را فرا گرفته است و افريقا را به سمت
هامش
( 1 ) .B . N . No . 2214( 2 ) . - ابن حوقل ، چاپ كرامرز ، مقدمه ، ص پنج و شش
( 3 ) . همان ، ج 1 ، ص 149
( 4 ) . - سطور پيشين
( 5 )Krachkovsky , 325