كشيدهاند ، استادانهتر دانسته است . « 1 » به گفتهء زهرى كه حدود 532 مىزيسته است ، فزارى نسخهاى از اين نقشه تهيه كرده و كتاب الجغرافيهء زهرى نيز مبتنى بر همين نسخهء الصورة المأمونيه بوده است . « 2 » چون مواد جغرافيايى كتاب زهرى براساس نظام « كشور » در ايران باستان ترتيب يافته است ، احتمال مىرود كه الصورة المأمونيه مبتنى بر تركيبى از نظام ايرانى و نظام بطلميوسى بوده باشد ؛ در اين نظام ، عالم مسكون به هفت اقليم تقسيم مىشد كه به موازات خط استوار قرار داشتند ، و براساس طول روز از هم مجزّا شده بودند . بنابراين ، واضح است كه گرچه بسيارى از دادههاى آن مأخوذ از « جغرافيا » ى بطلميوس بوده ، مقدار زيادى از مطالب اين نقشه ، و نيز ترتيب آن ، از منابع غير يونانى گرفته شده است .
محمد بن موسى خوارزمى كتاب جغرافياى خود را ، كه به صورة الارض موسوم است ، در همين دوران نگاشت . اين كتاب كه بيشتر آن بر مبناى « جغرافيا » ى بطلميوس تأليف شده ، حاوى جداولى از طول و عرض جغرافيايى مكانها ( شهرها ، كوهها ، رودها ، و غيره ) براساس اقاليم بطلميوس است . در اينكه كتاب در اصل نقشههايى منطقهاى از هر يك از اقاليم يا نقشهء واحدى از عالم بوده است شك چندانى وجود ندارد ، ولى ظاهرا نقشهاى برجاى نمانده است . چهار نقشهاى كه در متن چاپى كتاب موجود است ، ظاهرا نسخهبردارى جديدى از نقشههاى اصلى مؤلف است كه نقشهء « جزيرة الجوهر » ، نقشهاى از درياها ، خليجها
هامش
( 1 ) . مسعودى ، تنبيه ، ص 33 ؛ نيز - همو ، مروج ، ج 1 ، ص 183 - 205
( 2 ) . زهرى ، كتاب الجغرافيّه ، چاپ محمد حاج صدوق ، دمشق 1968 ، ص 306 ؛ نيز - كراچكوفسكى ، همان كتاب ، 7 / 86 ، 279