از آنها انباشته بود .
بنابراين ، مىتوان گفت كه ابوهريره بخشى از حديث رسول خدا صلى الله عليه وآله را حذف كرده . و آن را چنان ساخته كه با روايات تورات بسازد . و بلكه اضافاتى از پيش خود بر آن افزوده تا با افسانههاى تورات درباره پيدايش خلق مطابق و همگون گردد . چنان كه ممكن است دو روايت او در اصل از جمله روايات اسرائيلى وارد شده در فرهنگ مسلمانان باشد .
ولى چون اين حديث از صحابى نامدارى چون ابوهريره روايت شده ، پيروان مكتب خلفا به آن تمسك جسته و پنداشتهاند خداوند نيز همانند انسان داراى اعضا و جوارح است . و بدين خاطر ، هر جا در قرآن
كريم لفظ « وجه » خدا آمده ، مانند : « وجه ربك » آن را به معناى لغوىاش كه عضوى از بدن انسان و حيوان است تفسير و معنى كردهاند .
2 . يداللّه در مكتب اهل البيت عليهمالسلام
در روايات وارد از اهل البيت عليهمالسلام يداللّه چنين تفسير و معنى شده است :
محمد بن مسلم گويد از امام باقر عليه السلام پرسيدم : اينكه خداوند متعال فرموده :
يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ ؛
اى ابليس ! تو را چه مانع شد كه بر آنچه به يد خود آفريدم سجده نكردى ؟ [ مقصود از « يد » خدا در آيه چيست ] امام عليه السلام فرمود : « يد » در زبان عرب به معناى قوت و توان و نعمت است . چنان كه فرموده :
وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ ؛
و به ياد آور بنده ما داود توانمند را . و فرموده :
وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ ؛
و آسمان را با قوت بنيان نهاديم . و فرموده :
وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ ؛
و با روحى از سوى خود قوتشان بخشيد . چنان كه گفته مىشود : « لفلان عندى أيادى كثير ؛ فلانى بر من فضل و احسان بسيار كرده است . » و « له عندى يدى بيضاء ؛ او مرا نعمت وافر بخشيده است . » « 1 »
همچنين محمد بن عبيده گويد : از امام رضا عليه السلام تفسير « يد » در اين آيه را پرسيدمكه خداوند عزوجل به ابليس مىفرمايد
: يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ ؛
« 2 » اى ابليس ! تو را چه مانع شد كه بر آنچه به يد خود آفريدم سجده نكردى ، آيا خود را بزرگ شمردى ؟ فرمود : « يعنى به قدرت و قوت خود . » « 3 »
و نيز ، محمد بن عيسى بن عبيد گويد : از امام دهم ، على بن محمد عسكرى عليهماالسلام تفسير
هامش
( 1 ) . توحيد صدوق ، ص 153 ، حديث اول .
( 2 ) . سوره ص ، آيه 75 .
( 3 ) . توحيد صدوق ، ص 153 - 154 ، حديث دوم .