على بن محمد بن ابى سيف مدائنى گويند كه منذر بن جارود عبدى به معاويه سفارش كرد كه نهر پر آبى را حفر كند . وى به زياد نامه نوشت و او نهر معقل را حفر كرد . جمعى گويند كار حفر نهر به دست معقل بن يسار انجام شد و نهر به نام او منسوب گرديد و جمعى ديگر گويند كه زياد اين كار را به دست عبد الرحمن بن ابى بكره يا شخص ديگرى انجام داد و چون از آن فراغت حاصل شد و خواستند نهر را بگشايند زياد معقل را بفرستاد و او نهر را بگشود و اين به خاطر تبرك بود زيرا كه معقل از صحابهء رسول الله ( ص ) بود و بدين سبب مردم آن نهر را نهر معقل گفتند .
قحذمى گويد كه زياد هزار درهم به مردى داد و به وى گفت : به دجله برو و بپرس كه صاحب اين نهر كيست و اگر كسى گفت كه اين نهر زياد است هزار را به وى ده . آن مرد به دجله رفت و بازگشت و گفت : هر كه را ديدم مىگفت كه اين نهر ، نهر معقل است . زياد گفت : ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء « 1 » .
گويند : نهر دبيس به مردى رخت شوى به نام دبيس منسوب است كه در آن نهر جامهشوئى مىكرد . بثق الحيرى به مردى نبطى از اهالى حيره منسوب است كه مىگويند آزاد كردهء زياد بوده است . و نيز گويند كه چون نهر معقل به خيمهگاه زياد كه در آن از سپاه سان مىديد راه يافت ، آن نهر را به سمت جنوب برگردانيد تا به اصحاب الصدقه در جبل رسيد و آن انحناء را نهر دبيس ناميدند .
عبد الله بن عامر نهر خود را كه نزديك خانهء فيل است حفر كرد و آن همان است كه نهر الاساوره خوانده مىشود و برخى گويند كه اسواران آن را كندهاند . نهر عمرو به عمرو بن عتبة بن ابى سفيان و نهر ام حبيب به ام حبيب دختر زياد منسوب است . قصر كثير الابواب
هامش
( 1 ) . آن نيكو كارى الله است ، او را دهد كه خود خواهد ( سورهء جمعه آيه 4 )