ابن عباس در بصره صدقات از ما مىستاند حتى اگر از چند دسته تره بود . حسين از يحيى بن آدم و او از ابن مبارك و او از معمر و او از طاوس و عكرمه روايت كرد كه گفتهاند در اسپرك و عطب ، كه همان پنبه است ، زكات نيست .
ابو حنيفه و بشر گويند اهل ذمهيى كه زمينهاى مشمول عشر را تملك كنند - همچون اراضى يمن كه مردمانش با حفظ آن مسلمان شدند و بصره كه به دست مسلمانان آباد شد و آنچه خلفا به اقطاع دهند كه مسلم و معاهدى را بر آن حقى نباشد - در اين صورت بر خود ايشان جزيه و بر زمينهايشان به قدر استطاعت زمين خراج قرار خواهد گرفت ، و آنچه بدين عنوان از آنان گرفته شود مشمول حكم خراج است ، پس اگر اسلام آوردند جزيه از ايشان ساقط و خراج به طور دائم بر اراضى باقى خواهد بود به همان قياس كه در مورد اراضى سواد عمل مىشود . ابن ابى ليلى نيز بر همين قول است .
ابن شبرمه و ابو يوسف گويند : بر خود ايشان جزيه و بر زمينهايشان دو برابر آنچه بر عهدهء مسلمانان است ، يعنى پنج يك و ده يك تعلق خواهد گرفت ، آنها اين قاعده را در قياس با وضع نصاراى بنو تغلب بيان داشتهاند . ابو يوسف گويد : آنچه از ايشان گرفته شود بر سبيل خراج است ، پس اگر ذمى مسلمان شود يا زمين وى به مسلمان برسد مشمول عشر خواهد بود و او اين گفته را از عطاء و حسن روايت كرده است . ابن ابى ذئب و ابن ابى سبره و شريك بن عبد الله بن نخعى و شافعى گويند كه بر خود ايشان جزيه قرار مىگيرد ، بىآنكه عشر يا خراج بر اراضى آنان تعلق گيرد ، زيرا اين جماعت از جمله كسانى نيستند كه زكات بر ايشان واجب باشد و زمينهايشان نيز جزء اراضى خراج به شمار نمىرود . حسن بن صالح بن حى همدانى نيز بر اين قول
فتوح البلدان ( فارسى ) — صفحة 109
مساهمون: أحمد بن يحيى بن جابر ( البلاذري )
ص١٠٩