« من أرغم اللّه أنفعه ؛ يعنى : كسى كه خداوند ، بينى او را به خاك ماليد » . اصل معنا ، همين معنايى است كه ذكر شد ، ولى سپس در ذلّت ، عجز از انتقام گرفتن و اطاعت و انقياد از روى جبر و اكراه استعمال شده است . بنا بر اين ، مراد از عبارت « يخرج منه الرغم » در كلام پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم اين است كه خضوع و ذلّت او ظاهر و آشكار گردد .
2 - ابن عباس مىگويد : هرگاه سجده كردى ، پس بينى خود را به زمين بچسبان و نيز گفته است : نماز كسى كه بينى او با زمين تماس پيدا نكند ، نماز نيست « 1 » .
3 - ابن عباس مىگويد : نماز كسى كه هنگام سجده ، بينى و پيشانى خود را به زمين نچسباند ، صحيح نيست « 2 » .
دلالت حديث اوّل از دو روايت ابن عبّاس بر وجوب به زمين گذاردن پيشانى ، از راه اولويّت است ؛ زيرا وجوب چسباندن بينى بر زمين بر وجوب گذاردن پيشانى بر زمين دلالت دارد و اين دلالت از راه اولويّت است همانگونه كه در كلام خداوند متعال آمده است :
فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ
كه از راه اولويّت بر حرمت ايذا و ضرب و شتم والدين دلالت مىكند ، امّا ابن عبّاس در روايت دوّم به حكم پيشانى كه بطلان نماز بدون گذاردن بينى و پيشانى بر زمين است ، تصريح كرده است .
هامش
( 1 ) - المصنف ، ج 2 ، ص 181 - 182 . المستدرك ، حاكم ، ج 1 ، ص 270 . السنن الكبرى ، بيهقى ، ج 2 ، ص 103 - 104 با سندهاى متعدّد : « إذا سجدت فالصق أنفك بالأرض . و قال : لا صلاة لمن لا يمسّ أنفعه الأرض » .
( 2 ) - كنز العمّال ، ج 4 ، ص 100 . و در چاپ ديگر ، ج 7 ، ص 327 . مجمع الزوائد ، ج 2 ، ص 126 به نقل از طبرانى در « الكبير و الأوسط » : « من لم يلزق أنفه مع جبهته الأرض إذا سجد لم نجز صلاته » .