ادراك واجب
مصنف مىفرمايد : پنجمين صفت خدا اين است كه مدرك [ ادراككننده ] است چراكه حىّ [ زنده ] است و لذا صحيح است كه ادراك داشته باشد و قرآن كريم آورده است كه صفت ادراك براى خدا ثابت است « 1 » ، پس لازم است اين صفت براى خداوند اثبات گردد .
مىگويم : دلايل نقليه دال بر اين هستند كه خداوند متصف به ادراك است . و اين وصف ، زايد بر علم است و خود ما وجدانا مىيابيم كه ضرورتا بين علم ما به سياهى و سفيدى ، و علم ما به صداى هراسانگيز و صداىخوش و بين ادراك ما از اين امور فرق است . و اين زيادت [ ادراك بر علم ] برمىگردد به تأثير ابزار حسّى [ يعنى وقتى حس متأثر مىشود ، ادراك است ، ولى در علم تأثير حسى نيست ] . اما دلايل عقلى دالّ بر اين است كه وجود ابزار و آلات حسّى بر خداوند محال است ، پس اين زايد [ تأثير حسى ] بر خداوند ممتنع است . و لذا ادراك خدا به معناى علم او به مدركات است .
و دليل بر صحت اتصاف خدا به ادراك همان دليلى است كه اثبات مىكند خداوند به همهء معلومات عالم است ، يعنى دليلى كه مىگويد خدا حىّ است . و بنابراين صحيح است كه ادراك كند . و در قرآن كريم آمده كه اين صفت ادراك براى خدا ثابت است ، پس بايد اين صفت را براى او اثبات كرد . بنابراين ادراك خدا همان علم او به مدركات است ، و مطلوب همين است .
[ ازلى و ابدى بودن خدا ]
مصنف مىفرمايد : ششمين صفت پروردگار اين است كه قديم ازلى و باقى ابدى است . چراكه واجب الوجود است و لذا عدم سابق و لاحق بر او محال است .
مىگويم : اين صفات چهارگانه [ قدم ، از ليت ، بقا و ابديت ] لازمهء وجوب خداوند است .
يعنى قديم و ازلى آن است كه مصاحب و همراه همهء زمانهاى محقّق و مقدّر
هامش
( 1 ) . و هو يدرك الأبصار ، انعام ، 103 .