زشتى در آن معلوم است كه چنين چيزى تنها از ما صادر مىشود و يا وجهى از وجوه قبح در آن معلوم نيست كه اين حالت ، نيكو و حسن است . و براى حسن و نيكويى رنج وجوهى بيان شده است :
اول : اينكه مورد استحقاق باشد . دوم : اينكه مشتمل بر نفع اضافهاى باشد كه به شخص دردمند و رنجديده بازمىگردد . سوم : اينكه مشتمل بر دفع ضرر زايد بر خود باشد . چهارم : اينكه جارى بر طبق روال عادى باشد . پنجم : اينكه مشتمل بر وجه دفع [ راه پيشگيرى ] باشد . و اين حسن ، گاهى از خداوند متعال صادر مىشود و گاهى هم از ما صادر مىشود .
در آنچه كه از طرف خداى متعال بر وجه نفع صادر مىشود دو چيز لازم است :
يكى : عوض آن است و گرنه خداوند ظالم خواهد بود در حالى كه او برتر از آنست كه اين گونه باشد . و لازم است كه اين عوض ، اضافه بر رنج وارده بوده و به حدى باشد كه باعث رضايت و خشنودى هر عاقلى گردد زيرا قبيح است كه به شخص رنج داده شود تا عوض بدون اضافه و زيادتى به او داده شود چراكه چنين كارى عبث و بيهوده است .
دوم : مشتمل بودن آن بر لطف است يا براى شخص رنج ديده و يا براى غير او ، تا از عبث و بيهوده بودن خارج شود . و اما آنچه كه از ما صادر شده و وجهى از وجوه قبح در آن است بر خداوند لازم است كه حق رنجديده را بطور كامل از رنجدهنده بگيرد به دليل عادل بودنش و به خاطر دلالت دليل نقلى بر آن . و عوض [ در اين حالت كه خدا مىخواهد حق را بستاند ] با رنج وارد شده مساوى است و گرنه خدا ظالم خواهد بود .
فوائد بحث
اول : عوض ، همان نفعى است كه مورد استحقاق و بدون تعظيم و بزرگداشت است ، لذا با قيد « مورد استحقاق » ، تفضّل و با قيد « بدون تعظيم » ، ثواب خارج مىشود .