رشتهكوههاى قفقاز سرزمينى بسيار حاصلخيز قرار دارد كه رودهاى ناحيهء قبهء « 1 » امروزى و رود سمور ( سمّور ) آن را مشروب مىسازند . در آغاز اين سرزمين به اميرنشينان لزگى متعلق بود ( نگاه كنيد به پايين ) ، سپس بتدريج شروانشاهان آن را ضميمهء خاك خود ساختند ، كه مايهء اختلاف دايمى ميان ايشان با شاهزادگان باب و حتى حاكمان ارّان شد .
فريبرز بن سلار ، بعد از هجوم تركان ، و طى مبارزاتش با مفرّج ، درصدد برآمد كه مركز حكومتش را به اين منطقه منتقل سازد .
در اين محدوده از دو ناحيه نام برده شده است : شابران و مسقط .
نخستين ناحيه بخشى از شروان ( زيربخش 19 ) ، و دوّمين خصوصا ( از جانب منجمباشى ) بخشى از باب دانسته شده است ( زيربخش 31 ) . بههرحال ، بخردانهتر آنكه به هر دو يك جا بپردازيم ، چه نه تنها هر دو بخشى از يك سرزميناند ، بلكه مسقط نيز اغلب در تصرّف شروان بود .
قلعهء شابران در كنار رودى به همين نام قرار دارد ، كه از جنوب قبهء امروزى مىگذرد . در حدود العالم اين نام شاوران و در گاهنامهء گرجى 10 ( ذيل سنهء 1124 م ) شبرن « 2 » ضبط شده است ، كه ارتباط آن را با نام ايرانى شاور ( شاپور ؟ ) آشكار مىسازد و اين ارتباط در قفقاز شواهدى دارد . 11 مسلما نامهاى * شروان و * شابوران دو اصل متفاوت دارند .
پيش از اين در حوادث 373 / 983 ديديم كه محمد بن احمد ( زيربخش 13 ) به دور شهر شابوران ديوارى كشيد . حدود العالم ، كه در 372 / 983 در شمال افغانستان تأليف شده است ، شاوران را « قصبهء شروان » ( كذا ) خوانده است ، كه من آن را « كرسى شروان » ترجمه كردهام .
هامش
( 1 ) .Quba( 2 ) .Shaburan