8 . على بن هيثم . با كمال تعجّب مىبينيم كه تاريخ باب الابواب ( يا خلاصهء منجمباشى ) دربارهء هجوم روس كه در آن ايام صورت گرفت ( نيز مقايسه شود با زيربخش 34 ) چيزى نمىگويد . مسعودى ، ج 2 ، ص 21 و 69 ، بصراحت مىگويد كه روس براى مقابله با « سردارى كه به جاى ابن على الساج بر قوا فرمان مىراند » ( شايد محلى در منطقهء موقان ) و على بن هيثم ، كه « آنگاه شاه شروان » بود ، آمدند . هيثم تعدادى قايق را مجهّز ساخت كه روسها غرق كردند و هزاران مسلمان در نبرد كشته يا غرق شدند . بدين ترتيب در اين واقعه بيش از واقعهء اسارت على بن هيثم در جنگ عليه شندان ، به حيثيت او ضربه وارد آمد و به بركنارى او در 305 / 917 منجر گشت . در اينجا توالى وقايع مبهم و پيچيده است .
در زيربخش 8 جنگ شندان در وقايع 300 / 913 ذكر شده است ، امّا در زيربخش 33 ( در حكومت محمد بن هاشم بر باب ) 297 / 909 آمده است . مسعودى هجوم روس را بعد از 300 / 913 ذكر كرده است . وى مىافزايد تاريخ دقيق اين هجوم را به ياد نمىآورم ( ج 2 ، ص 24 ) .
و مورخ متأخرتر ظهير الدين مرعشى گيلانى ( چاپ دورن ، ص 302 ) ، از اين حمله در نيمهء اول 301 / پايان 913 ياد مىكند و مىافزايد كه روس را ابتدا حاكم سامانى عقب راند ، كه باز به همين زمان مربوط مىشود ، زيرا سامانيان در 302 / 914 تسلّط بر ولايات خزر را از دست دادند . نگاه كنيد به : ابن اسفنديار ، چاپ عباس اقبال ، ص 269 ( ترجمهء براون ، ص 200 ) .
9 . در نمودار زير موقعيت شاخهء ليزان روشنتر مىگردد :
تاريخ شروان و دربند ( فارسى ) — صفحة 105
مساهمون: ولاديمير مينورسكى
ص١٠٥