كتاب .
بعد از مرگ محمد بن خالد ، نظر نويسندهء كتاب به شاخهء شروان معطوف شده و بر ما پوشيده مانده كه در ارّان و مركز آنچه گذشته است .
اين خلأ يكصد سال ، از 245 / 859 تا حدود 344 / 955 طول كشيده است . در 344 مسافريان ديلمى ارّان را تصرف كردند . و در 360 / 971 ارّان به دست شدادّيان كرد افتاد . 6 آيا جانشينان محمد بن خالد ادامهء دودمان او بودند ، يا اينكه خليفه موفق شد ادارهء ارّان و نصب حكّام آن را از سرگيرد ؟ فقط از تصرف بردعه از جانب شروان در 372 / 982 خبر داريم .
بدين قرار سرزمينهاى زير فرمان محمد بن خالد بسيار وسيعتر از نواحى حاكمان شروان بود ، حتى هنگامى كه رودخانهء كر مرز جنوبى را تشكيل مىداد . به ديگر سخن ، به رغم دخالتهاى دايمى شروان در امور باب ، اين خاك براى خود خاندانى داشت و نمىتوان آن را از متعلقات قانونى يزيديان شمرد .
6 . استقلال بيشتر امير شروان ناشى از هرج و مرجى بود كه بعد از متوكل 247 / 861 پيش آمد . اصطلاح استبد ( خودكامگى پيشه كرد ) چند بار در زيربخش 9 تكرار شده است .
7 . گذشته از نيّات خيرخواهانهء هيثم دوّم ، احتمالا ايجاد انبارهاى غلّه كه اهل باب از آن بهرهور مىشدند ، نوعى استقلال عملى باب از شروان بوده است . مقايسه كنيد با شرح زيربخش 9 . قلّت اطلاعات دربارهء هيثم آشكار است .
تاريخ شروان و دربند ( فارسى ) — صفحة 104
مساهمون: ولاديمير مينورسكى
ص١٠٤