معيار توحيد و شرك در عبادت
توحيد مراتبى دارد ، شرك هم به شكلهاى مختلفى است . آنچه محور بحث ما در اينجاست « توحيد در عبادت » است كه در مقابلش شرك در عبادت است . در فصل گذشته روشن شد كه توحيد در عبادت ، ميان همهء اديان آسمانى مشترك است و اگر اختلافى وجود دارد ، در تطبيق اين ضابطه بر بعضى موارد است . براى داورى درست در مواردى كه اختلاف انديشه وجود دارد ، بايد تعريفى منطقى و جامع از عبادت ارائه داد و جز با اين ، نمىتوان اختلاف در آن موارد را بر طرف ساخت ، از اين رو بايد ضابطهاى را كه از قرآن و سنت براى پرستش به دست مىآيد بيان كرد .
از گفتهء اهل لغت بر مىآيد كه عبادت ، يعنى خضوع و كرنش . « 1 »
اشكال اين تعريف اين است كه تعريف به اعمّ است ، زيرا عبادت مخصوص خداوند است . اگر عبادت به معناى خضوع باشد ، بايد هر نوع كرنشى در برابر غير خدا ممنوع باشد ، در نتيجه هر كرنشگر از دايرهء موحّدان بيرون مىافتد ، در حالى كه خداوند از خضوع فرشتگان براى آدم و كرنش فوق العادهء يعقوب و فرزندانش در برابر يوسف خبر مىدهد و كرنش ملائكه نسبت به آدم را مىستايد و از سر پيچى ابليس از فرمان سجود نكوهش مىكند :
هامش
( 1 ) . ر . ك : لسان العرب ، مفردات راغب ، قاموس محيط ( واژهء عبد ) .