او حديث گفت و فتوا داد و تدريس كرد ، همراه با لُطف كه در معاشرت و تواضع داشت . نامش شهرت يافت و آوازهاش به دوردستها رسيد ، و فاضلان همهء مذاهب از او آموختند . يكى از پيشينانى كه از او شنيدند ، كمال الشّمنى است ، و استادمان بر فوائد او تعليقات زد ، بلكه از محضر او درس گرفت .
علاءبنخطيب ناصرى در تاريخش او را ياد كرده و گويد : او پيشوايى عالم فاضل بود كه در دانشها شركت داشت و داراى حشمت و مروّت و عصبيّت و ديانت بود .
اربعين حديثى را كه استادم - خداوند متعال رحمتش كند - از صحيح مسلم برگزيده بود ، در پنجم صفر سال 51 [ / 851 ] بر او خواندم ، و پيش از آن محفوظات خود را بر او عرضه كردم ، و تعدادى از درسهايش را شنيدم . » « 1 » سيوطى گويد : « عينى ، قاضى القضاة بدرالدّين ، محمودبن احمدبن موسىبن احمدبن حسينبن يوسفبن محمود ، در رمضان سال 762 متولّد شد ، فقه را آموخت ، و به فنون مشغول شد ، و برترى و مهارت يافت ، وارد قاهره شد و بارها متصدى امور حسبه و قضاوت حنفىها شد ، و داراى تأليفهايى است . در ذيحجّهى سال 855 درگذشت . » « 2 » نيز سيوطى گويد : « او امامى عالم و علّامه بود . » « 3 » ازنيقى گويد : « يكى از تاريخها ، تاريخ قاضىالقضاة عينى است . او امامى عالم و علّامه در عربى و صرف و غير آنها بود . . . » « 4 » سوم . ابوالفتح شهرستانى گويد : « اليهود ، صفت اختصاصى است ، هاد الرجل :
وقتى بازگشت و توبه كرد ، و اين نام لازم آنان شد ، بنابر گفتهى موسى عليه السلام : « إنّا هدنا إليك » يعنى بازگشتيم و زارى كرديم ، و آنان امّت موسى عليه السلام هستند و كتابشان تورات است ، و آن نخستين كتابى است كه از آسمان فرو فرستاده شد ، زيرا آنچه بر ابراهيم و
هامش
( 1 ) . الذيل الطاهر ، بنگريد در : الضوء اللامع 10 : 131 .
( 2 ) . حسن المحاضرة 1 : 473 .
( 3 ) . بغيةالوعاة 2 : 275 .
( 4 ) . مدينة العلوم . . . فى ذكر علم التواريخ .