و محب اللَّه بهارى تصريح كردهاند . بهارى افزوده است كه از اين استثنا جز استثناى متّصل به نظر نمىرسد . گفتهاند : و لذا دانشمندان شهرها و ديارها ، تا آنجا كه ممكن است استثنا را حتّى با تأويل ، بر متّصل حمل مىكنند نه بر منقطع . و اگر حملش بر متّصل ممكن نشد ، آن را بر منقطع حمل مىنمايند .
16 - عبدالعزيز بخارى آورده است كه بيشتر دانشمندان استثنا در جملهى « إلّا الّذين تابوا » در آيهى : « و الّذين يرمون المحصنات ثم لم يأتوا بأربعة شهداء فاجلدوهم ثمانين جلدة و لا تقبلوا لهم شهادة أبدا و أولئك هم الفاسقون ، إلّاالّذين تابوا من بعد ذلك و أصلحوا فإنّ اللَّه غفور رحيم » را استثناى متّصل مىدانند ، چون حمل بر حقيقت تا آنجا كه ممكن است ، واجب مىباشد . لذا آيه را چنين ارزيابى كردهاند . « أولئك هم الفاسقون فى جميع الأحوال » .
17 - عبدالعزيز به نقل از شافعى و ابوحنيفه و ابويوسف در بارهى جملهى : « لفلان عَلىَّ ألف درهم إلّاثوباً » چنين آورده است كه اين استثنا كه بر نفى بهاى جامه حمل شده ، صحيح است . پس به اندازهى بهاى جامه از « هزار » كاسته مىشود . او گويد : عمل به اين ترتيب ، واجب است زيرا حمل استثنا بر منقطع روا نيست ، بلكه متّصل است با تقدير لفظ « القيمة » . عبدالعزيز بخارى اين مطلب را به عموم حنفىها نيز نسبت مىدهد .
18 - نيز بخارى گويد كه استثنا در « إلّاأنْ يعفونَ » در آيهى « و إن طلّقتموهنّ من قبل أن تمسّوهنّ و قد فرضتم لهنّ فريضة فنصف ما فرضتم إلّاأن يعفون أو يعفوالذى بيده عقدة النكاح » متّصل است با حمل آغاز بر عموم احوال .
و همينگونه گويد در بارهى اين حديث : « لا تبيعوا الطّعام بالطعام إلّاسواء بسواء » .
حامد حسين مىافزايد : و به همين گونهها گوييم : استثنا در حديث منزلت ، متّصل است نه منقطع . چون كلام حضرتش صلى الله عليه و آله و سلم « إلّا أنّه لا نبى بعدي » كه فرمود ، يا بر تقدير : « إلّا النبوّة ، لانّه لا نبى بعدي » است يا محمول بر « إلّا النبوّة » .
19 - با چشمپوشى از آنچه آورده شد ، حمل استثنا در اين حديث بر منقطع روا نيست ، چون در استثناى منقطع وجود مخالفتى به وجهى از وجوه با كلام سابق معتبر
خلاصهء عبقات الانوار (حديث منزلت) (فارسى) — صفحة 312
مساهمون: السيد مير حامد حسين الهندي
ص٣١٢